ICYICIRO CYA 1: MBERE Y’UMUTINGITO
KWIRINDA, KUGABANYA INGARUKA NO GUTEGURA IMIKORERE Y’IKIGO
Kwitegura mbere ni ingenzi cyane mu kugabanya ibikomere, kwirinda ibihe by’ubwoba no gutuma habaho igikorwa giteguwe neza.
Iyo umutingito ubaye mu gihe cy’igikorwa kirimo abantu benshi, kwitwara mu kajagari bishobora guteza izindi ngaruka. Kugerageza guhita mwimuka mu gihe ubutaka bugikomeza kunyeganyega bishobora gutera kugwa, gusunikana, kubyigana cyane no gufunga inzira zisohokamo.
Ni yo mpamvu buri kigo kigomba kwitegura gishingiye ku buryo bukomeye bw’imikorere:
Byagenda bite umutingito uramutse utangiye muri aka kanya, ikigo kirimo abantu kandi igikorwa kiri gukorwa?
Igenamigambi rigomba gukorwa harebwa uko byagenda muri iyo mimerere, atari mu gihe inyubako iba irimo ubusa cyangwa irimo abakozi bake gusa.
1.1Isuzuma ry’mbere ry’ikigo
Kumenya ingaruka zishobora kuba imbere mu nyubako
Abayobozi b’ikigo bagomba guhora basura inyubako n’ibice byayo, bakamenya ibintu bishobora guteza ibyago mu gihe cy’umutingito. By’umwihariko, mwitondere:
- utubati
- utubati tw’ibitabo
- amadirishya y’ibirahure n’utubati tw’ibirahure
- ibikoresho bya elegitoroniki na za ekara
- televiziyo na za moniteur
- ibikoresho by’amajwi
- indangururamajwi zimanitswe
- porojegiteri
- amatara n’amatara manini amanitswe
- ventilateri zo ku gisenge
- amashusho
- amafoto
- indorerwamo
- ibibumbano n’ibikoresho byo gutaka biremereye
- ahantu hanini hagizwe n’ibirahure
- ibisenge byo hasi bitari ibisenge nyabyo n’ibisenge bumanitswe
- ibyapa
- ibikoresho bishyirwa ku byungo by’ibitaramo
- ibikoresho by’imikino
- ububiko buri ahantu hirengeye
- ibintu bibitswe ahantu hirengeye
- ibikoresho byo mu nzu bishobora kwimuka cyangwa kugwa
- ibikoresho by’idini cyangwa iby’imihango biremereye
- inyubako z’igihe gito zikoreshwa mu bikorwa cyangwa mu birori
Bimwe mu bikoresho bimanitswe bigomba gushyirwaho no gufatanishwa neza:
Hagomba kwitabwaho cyane ibikoresho n’ibintu biri hejuru y’ahantu hakunze guteranira abantu benshi, nk’aho abantu bicara mu nsengero, mu mazu y’ibitaramo, mu byumba by’inama, mu byumba bariramo, ku ntebe z’abareba imikino, mu mashuri, mu byumba by’imyitozo ngororamubiri n’ahantu hakinirwa n’abana.
Ibirahure n’ahantu habonerana
Iyo bibaye ngombwa, hashobora gukoreshwa filime z’umutekano cyangwa ubundi buryo bukwiye bugamije kugabanya gukwirakwira kw’ibice by’ibirahure mu gihe bimenetse.
Ikigo kigomba kubanza kumenya:
Igihe cyose imiterere y’ikigo ibyemeye, irinde gushyiraho ahantu abantu bamara igihe kirekire cyangwa ahateranira abantu benshi hafi y’ahantu hanini hagizwe n’ibirahure.
Inzira zisohokamo, aho abantu banyura n’ahateranirwa
Gukomeza inzira zisohokamo zidafunze cyangwa zidahagaritswe igihe cyose.
Amakoridoro
Umuyoboro
Ingazi
Inzugi
Inzira zisohoka
Inzira zo kwimuka ntizigomba gukoreshwa mu kubikamo: amakarito, ibikoresho byo mu nzu, ibikoresho, ibikoresho fatizo, ibicuruzwa, ibikoresho by’imikino, ibintu by’idini cyangwa iby’imihango, intebe z’inyongera, imyanda, ibinyabiziga n’ikindi kintu cyose gishobora kubangamira urujya n’uruza.
Inzira isohoka ihari ariko ifunze cyangwa bigoye kuyikoresha, ishobora kuba ntacyo imaze mu gihe cy’ubutabazi.
Inzugi n’imfunguzo
Abantu bashinzwe icyo kigo bagomba kumenya uko inzugi n’inzira zisohoka bikora.
Iyo inzira isohoka isaba urufunguzo, urwo rufunguzo rugomba kuba ahantu hagerwa ako kanya kandi hazwi n’abashinzwe ikigo, ku buryo bitaba ngombwa gushaka umuntu umwe rukumbi urufite.
Ikigo kigomba kwirinda ko umuntu umwe ari we wenyine ushobora gufungura inzira isohoka.
Amabwiriza y’aho ikigo giherereye arebana n’inzugi, inzira zisohoka mu gihe cy’ubutabazi n’uburyo bwo kuzifungura agomba kubahirizwa buri gihe.
Ibyapa biyobora
- Inzira n’aho gusohokera bigomba kugaragazwa neza hakurikijwe amabwiriza akurikizwa.
- Ibyapa bigomba kuba byoroshye kumenyekana no ku bantu basuye ikigo ku nshuro ya mbere.
- Iyo bibaye ngombwa, ikigo kigomba kugira amatara y’ubutabazi afasha kumenya aho unyura mu gihe umuriro w’amashanyarazi ucitse.
1.2Kumenya ingaruka zishobora kuba hanze y’inyubako
Igenamigambi ntirigomba kurangirira ku muryango w’ikigo.
Mbere yo kugena aho abantu bazateranira nyuma y’umutingito, hagomba kubanza gusuzumwa ibyago biri hanze.
Menya
Ntabwo umuhanda w’abanyamaguru uri imbere y’ikigo ugomba guhita ufatwa nk’ahantu ho guteranira.
Nyuma y’umutingito, ibirahure, ibikoresho bitwikiriye inyubako, inkuta z’amatafari, ibyapa, imitako yo ku nyubako cyangwa ibindi bice by’inyubako bishobora kugwa.
Ikigo kigomba kubanza kumenya ahantu hamwe cyangwa henshi hafunguye kandi hatarimo inzitizi, hashobora gukoreshwa nk’ahantu ho guteranira igihe bibaye ngombwa kwimuka.
1.3Gahunda y’ikigo yo gutabara
Ikigo cyose gihurizwamo abantu buri gihe kigomba kubanza gushyiraho imiterere y’ibanze yo guhangana n’ibyihutirwa. Gahunda igomba kuba:
Yoroshye
Izwi
Ishobora gushyirwa mu bikorwa
Umuyobozi ubifitiye ububasha
Hagomba kubanza kugenwa uzaba ashinzwe guhuza ibikorwa byose igihe habaye ikibazo cyihutirwa.
Hagomba kandi kubaho nibura umusimbura umwe, kuko bidakwiye gufatwa ko umuyobozi mukuru w’ikigo azaba ahari igihe umutingito uzaba.
Urugero, bitewe n’ikigo, uyu murimo ushobora gukorwa na:
- umuyobozi w’ikigo
- umuyobozi w’imirimo
- umuhuzabikorwa
- ushinzwe ikigo
- ushinzwe umutekano
- umuyobozi w’idini
- ushinzwe ibikorwa
- umutoza cyangwa umuhuzabikorwa wa siporo
Icy’ingenzi si umwanya w’akazi, ahubwo ni uko buri wese aba yaramenye mbere uzahuza ibikorwa byo gutabara igihe habaye ikibazo cyihutirwa.
1.4Kugena mbere inshingano
Ikigo icyo ari cyo cyose gihuza abantu buri gihe kigomba kuba cyarateganyije mbere imiterere y’ibanze yo guhangana n’ibyihutirwa.
Guhuza ibikorwa muri rusange
Azaba ashinzwe:
- gusuzuma uko ibintu bimeze nyuma y’uko kunyeganyega birangiye;
- gutegeka ibikorwa byateganyijwe;
- gufata icyemezo cyo kwimuka bibaye ngombwa;
- gukomeza guhuza ibikorwa hagati y’ababishinzwe.
Abashinzwe inzego
- Mu bigo binini hashobora gushyirwaho abashinzwe utuce dutandukanye, ibyumba, amagorofa cyangwa imirenge.
- Inshingano zabo ni ukuyobora abantu bari mu gace bashinzwe no kugeza ku bantu amabwiriza yateganyijwe.
Ushinzwe kwimura abantu
Nyuma yo kurangiza kunyeganyega, kandi igihe bibaye ngombwa kwimuka, azafasha kuyobora abantu basohoka mu buryo butuje kandi bari ku murongo, bakoresheje inzira zateganyijwe zitekanye.
Ushinzwe ibikorwaremezo
Nyuma y’umutingito, kandi ari uko gusa byizewe ko nta kaga gahari, azagenzura ibikorwaremezo birebana n’inshingano ze. Agomba kuba asanzwe azi:
Ntagomba kugenda mu gihe cy’umutingito agerageza gufunga gaze, guca amashanyarazi cyangwa gukora igenzura nk’iryo.
Abashinzwe ubutabazi bw’ibanze
Ikigo gikwiye kureba ko bamwe mu bantu bafite amahugurwa asanzwe mu butabazi bw’ibanze no mu gutabara umutima n’ibihaha. Abashinzwe bagomba kumenya aho agasanduku k’imiti y’ubutabazi n’ibikoresho byihutirwa bihari.
Abashinzwe abantu bakeneye ubufasha
Hagomba guteganywa uzafasha:
- abana bato
- abantu bageze mu zabukuru
- abantu bafite ubushobozi buke bwo kugenda
- abantu bafite ubumuga
- abantu bakomeretse
- umuntu uwo ari we wese ukeneye ubufasha kugira ngo yirinde cyangwa yimuke
Ushinzwe itumanaho
- itumanaho ryo mu kigo
- kuvugana n’inzego z’ubutabazi
- guha amakuru abo mu muryango igihe bibaye ngombwa
- kwakira no kugeza ku bandi amabwiriza atangwa n’inzego zibifitiye ububasha
1.5Kwirinda kwishyingikiriza ku muntu umwe gusa
Ikigo ntikigomba gutegura uburyo kizitwara gishingiye ku kwibwira ko abantu runaka bazaba bahari byanze bikunze.
Inshingano z’ingenzi zigomba kugira abazisimburanaho.
Imfunguzo, udusanduku tw’ubutabazi, ibikoresho by’itumanaho, ibikoresho by’ubutabazi n’uburyo bwo kugera ku bikoresho by’ingenzi bigomba kuba biri ahantu hazwi n’abantu barenze umwe babifitiye ububasha.
Ubumenyi kuri gahunda y’ikigo bugomba gusangizwa abantu benshi.
1.6Gahunda ishingiye ku bantu baba mu kigo
Imyiteguro igomba kuzirikana umubare munini w’abantu ushobora kuba uhari mu buryo bushoboka, atari gusa umubare usanzwe w’abakozi cyangwa abafatanyabikorwa.
Itorero rishobora kugira abantu bake mu gihe kinini cy’icyumweru n’amagana mu gihe cy’ibirori.
Ikibuga gishobora kuba kirimo abantu bake cyane mu masaha amwe, ariko kikuzura abana, imiryango n’abakinnyi mu gihe cy’amarushanwa.
Ikigo cy’abaturage gishobora kongera cyane umubare w’abantu bakirimo mu gihe cy’ibikorwa bimwe na bimwe.
Ni yo mpamvu ikigo kigomba kwibaza kiti
- Ni abantu bangahe bashobora kuba bari mu kigo icyarimwe?
- Bateranira he?
- Byagenda bite umutingito utangiye mu gihe cy’igikorwa kirimo abantu benshi kurusha ibindi?
- Ni nde wabishinzwe?
- Amabwiriza yatangwa ate?
- Ese hari inzira zihagije zo kunyuramo?
- Ni utuhe duce dufite ibyago byinshi?
- Abantu bakwikingira he?
- Nyuma, kwimura abantu byategurwa bite?
- Bateranira he?
- Ni gute byagenzurwa ko nta gace kasigaye katagenzuwe igihe byaba bitekanye kubikora?
1.7Abantu batazi inyubako
Ikintu cy’ingenzi kiranga amatorero, amakipe, amashyirahamwe n’ibigo by’abaturage ni uko abantu benshi bahari bashobora kuba ari abashyitsi. Ntihakwiye gufatwa ko bazi:
Ni yo mpamvu, mu gihe cy’ibyihutirwa, abakozi, abayobozi, abakorerabushake n’abafatanyabikorwa bagaragajwe bagomba kugira uruhare rugaragara mu kuyobora.
Amabwiriza agomba kuba magufi, asobanutse kandi ahuje.
1.8Uburyo bwo gutanga amabwiriza
Iyo ikigo gifite:
- mikoro itambutsa amajwi,
- sisitemu y’amajwi,
- indangururamajwi,
- amaradiyo akoreshwa imbere mu kigo,
- ubundi buryo bw’itumanaho,
hagomba kubanza kugenwa uzabikoresha n’amabwiriza y’ibanze agomba gutangwa.
Hagomba kuzirikanwa ko mu gihe cy’umutingito amashanyarazi ashobora kubura.
Ni yo mpamvu gahunda itagomba gushingira gusa kuri sisitemu za elegitoroniki. Abashinzwe bagomba kuba biteguye gutanga amabwiriza mu magambo igihe bibaye ngombwa.
Amabwiriza avuguruzanya agomba kwirindwa.
1.9Imyiteguro y’abana
Ibigo byakira abana bisaba igenamigambi ryihariye.
Ntihakwiye gufatwa ko mu gihe cy’ibyihutirwa abana bazitwara kimwe n’abantu bakuru.
Abatoza, abarimu, abahuzabikorwa, abakatechiste, abashinzwe amatsinda y’abana, abakorerabushake n’abandi bantu bakuru babishinzwe, bagomba kuba baramenye mbere uko bagomba kwitwara.
Hagomba gushyirwaho:
- ugumana na buri tsinda;
- utanga ubufasha ku bana babukeneye;
- uburyo kwimura abantu bizakorwa nyuma;
- buri tsinda rizateranira he;
- uko hazagenzurwa ko abana bahari;
- uko nyuma abana bazashyikirizwa ababyeyi, ababarera cyangwa ababashinzwe igihe bibaye ngombwa.
Ihame ry’ibanze
Mu gihe cyo kunyeganyega, icy’ingenzi ni ukurinda abana aho bari no kwirinda ko birukira ku muryango wo gusohokamo mu kajagari.
Kwimura abantu mu buryo bwihuse mu gihe ubutaka bugikomeza kunyeganyega bishobora gutuma bahura n’ibyago byo kugwa, ibirahure, ibintu bigwa n’ubucucike bw’abantu.
1.10Abantu bafite ubumuga n’abandi bantu bakeneye ubufasha
Ikigo kigomba guteganya mbere ko hashobora kuba harimo abantu bashobora gukenera ubufasha bw’inyongera.
Inzira zikoreshwa n’abantu bafite intebe z’ibimuga, ibikoresho bifasha kugenda, inkoni cyangwa ibindi bikoresho byifashishwa mu kugenda zigomba guhora zidafite inzitizi.
Igihe bibaye ngombwa, hagomba kuzirikanwa:
- ubushobozi buke bwo kugenda,
- ubumuga bwo kutabona,
- ubumuga bwo kutumva,
- ubumuga bwo mu bwenge cyangwa mu mitekerereze,
- abantu bafite imikorere y’ubwonko itandukanye,
- abantu bageze mu zabukuru,
- abantu bakeneye ubufasha buhoraho cyangwa bw’igihe gito.
Igenamigambi rigomba gushyigikira ubwigenge bw’umuntu kandi rikirinda gutandukanya umuntu n’ibikoresho bye bimufasha bitari ngombwa.
Ku bantu bakoresha amagare y’abamugaye, ibi bikurikira bishobora gukoreshwa mu gihe cyo kugenda:
Fata feri
Ikingire
Ikomeze
Fata feri.
Rinda umutwe wawe n’ijosi ryawe.
Unama igihe bishoboka.
Ikomeze kugeza igihe kunyeganyega kirangiye.
Aho hari sisitemu zo kumenyesha zigaragara, zitanga urumuri cyangwa zitigita, zigomba gukomeza gukora.
1.11Ibikoresho by’ibyihutirwa n’ibyabitswe mu kigo
Ikigo gifite abantu benshi ntikigomba kwishingikiriza gusa ku mutungo bwite w’abari aho.
Ukurikije ingano yabyo, imiterere yabyo n’ibikorwa bikorwa, hagomba kubaho ibikoresho by’ibanze by’ubutabazi bwihutirwa ahantu hagerwa n’abantu kandi hazwi n’ababishinzwe.
Muri byo hashobora kubamo:
- udusanduku tw’ibikoresho by’ubutabazi bw’ibanze,
- amatara y’intoki (cyane cyane amwe yo kwambara ku mutwe),
- bateri z’inyongera,
- radiyo nto igendanwa ya AM/FM ikoresha bateri cyangwa izunguzwa intoki,
- ibyuma bivuga amajwi byo gutabaza,
- bateri zo hanze zaba zarazuwemo umuriro,
- insinga zo gushyiramo umuriro,
- udupfukamunwa tw’izuru n’umunwa dukwiye ahantu hari ivumbi,
- uturindantoki,
- ibikoresho by’ibanze by’isuku,
- amazi y’ubutabazi bwihutirwa,
- ibiringiti birinda ubukonje,
- ibikapu bikomeye,
- kopi zibitswe neza z’amakuru y’ingenzi y’ikigo,
- urutonde n’imibare ya telefoni z’ubutabazi bwihutirwa,
- ibikoresho byihariye bikenewe bitewe n’ibikorwa by’ikigo.
Ibi bikoresho bigomba kugenzurwa buri gihe.
Imiti, ibiribwa, bateri n’ibindi bicuruzwa bigira igihe cyo kurangira bigomba kugenzurwa no gusimbuzwa igihe bikenewe.
1.12Ubutabazi bw’ibanze
Ikigo kigomba kugira udusanduku tw’ubutabazi bw’ibanze dukwiranye n’imiterere yacyo ndetse n’umubare w’abantu basanzwe bakirimo.
Udusanduku tw’ubutabazi bw’ibanze tugomba:
- kuba twaragaragajwe neza,
- kuba turi ahantu hagerwa byoroshye,
- kuba twuzuye,
- kugenzurwa buri gihe,
- kuba tuzwi n’ababishinzwe.
Ni byiza ko bamwe mu bagize ikigo bahabwa amahugurwa asanzwe ku bijyanye na:
- ubutabazi bw’ibanze,
- gusubizaho imikorere y’umutima no guhumeka,
- uburyo bw’ibanze bwo gutabara mu bihe by’amage.
Kuba hari agasanduku k’ubutabazi bw’ibanze ntibisimbura amahugurwa.
1.13Gazi, amashanyarazi n’amazi
Gazi
Abantu babishinzwe bagomba kumenya aho umuyoboro mukuru wo gutanga gazi uherereye.
Aho uherereye hagomba guhora hasukuye kandi hagerwa nta nkomyi.
Ibikoresho bigomba kuba byarashyizweho kandi bigakomezwa neza, kandi imiyoboro ibihuza igomba kuba ikwiye.
Mu gihe cy’umutingito, nta muntu ugomba kujya hirya no hino mu kigo agerageza gufunga gazi.
Igihe umutingito umaze kurangira, kandi ari uko gusa kubikora bitekanye, ni bwo hazasuzumwa imiyoboro n’ibikoresho. Niba hari ibimenyetso by’uko gazi isohoka, itangwa ryayo rigomba guhagarikwa hakurikijwe uburyo bwabigenewe.
Amashanyarazi
Agasanduku gakuru k’amashanyarazi kagomba kumenyekana kandi ibyuma bifungura n’ibizimya bigashyirwaho ibimenyetso neza.
Abantu babishinzwe bagomba kumenya uburyo bwo guhagarika amashanyarazi.
Nyuma y’umutingito, niba hari ibyangiritse ku mashanyarazi kandi bishoboka kubikora mu buryo butekanye, amashanyarazi agomba guhagarikwa.
Amazi
Hagomba kumenyekana aho robine nkuru ifungura n’ifunga amazi iherereye, kandi aho iherereye hagomba guhora hagerwa nta nkomyi.
Nyuma y’umutingito, hagomba gukurikizwa amabwiriza y’inzego zibifitiye ububasha yerekeye umutekano w’itangwa ry’amazi.
1.14Imyitozo ngiro n’amahugurwa
Gahunda y’ikigo igomba gukorerwa imyitozo. Imyitozo ngiro ituma hamenyekana ibibazo bishobora kutagaragara iyo gahunda isuzumwe gusa ku mpapuro.
Hagomba gukorerwa imyitozo y’ibintu bitandukanye; urugero:
- umutingito mu gihe harimo abantu benshi;
- igikorwa kirimo abana;
- umuriro w’amashanyarazi wacitse;
- inzira isanzwe yo gusohokamo yafunzwe;
- hari umuntu ufite ubushobozi buke bwo kugenda;
- kutabasha gukoresha ahantu runaka;
- gukenera gukoresha indi nzira.
Imyitozo ngiro igomba no gufasha kugenzura:
- niba inshingano zisobanutse;
- niba inzira ziguma zifunguye;
- niba abantu babishinzwe bazi inshingano zabo;
- niba uburyo bwo gutumanaho bukora;
- niba ahantu ho guhurira hakwiye;
- niba hari ibibazo byo kugera ahantu;
- niba uburyo bwateganyijwe bushobora gutera ubucucike bw’abantu.
Intego y’imyitozo ngiro si ukuyirangiza vuba, ahubwo ni ukwiga uko wakwitwara neza no gutahura amakosa mbere y’uko habaho ibihe by’amage nyakuri.
Icyiciro cya 2: Mu gihe cy’umutingito
2.1Ihame ry’ibanze
Iyo umutingito utangiye, ikintu cya mbere cyihutirwa ni ukurinda abantu kugwa no kurindwa ibintu bishobora gutandukana, kwimuka cyangwa kumeneka. Muri rusange:
Amakadiri y’imiryango si ahantu hizewe ako kanya. Mu mazu ya kera, amakadiri y’imiryango ashobora kuba ari yo yonyine yasigaraga ahagaze kubera gukomera kw’imyubakire yayo, ariko mu nyubako z’iki gihe ntabwo akomeye ku buryo bw’imiterere y’inyubako.
2.2Ntimutange itegeko ryo gusohora abantu benshi mu gihe umutingito ukiri kuba
Iri hame rigomba kumenywa n’inzego zose zibishinzwe ndetse n’abayobozi b’ikigo.
Mu kigo kirimo abantu benshi, kugerageza gusohora abantu bose icyarimwe mu gihe cy’umutingito bishobora guteza:
- gusunikana,
- kugwa,
- abantu bakandagirwa,
- kuziba imiryango,
- ubucucike bw’abantu,
- guhura n’ibirahure,
- guhura n’ibintu bigwa,
- gutakaza igenzura ry’abana,
- gutandukana kw’amatsinda,
- gukomereka by’inyongera.
Amabwiriza rusange agomba kuba:
BANZA WIRINDE.
GUSOHOKA NYUMA Y’UMUTINGITO, BIBAYE NGOMBWA KANDI BISHOBOKA KUBIKORA MU MUTEKANO.
2.3Imyitwarire y’abashinzwe inshingano mu gihe hari ukunyeganyega
Abayobozi, abashinzwe inshingano, abafatanyabikorwa n’abakozi, bagomba kwihatira gutanga amabwiriza yoroshye kandi ahuje. Iyo ibihe bibemereye, bagomba kugaragaza:
"Mwuname - mwikingire - mwikomeze".
"Murinde umutwe n’ijosi".
"Mujye kure y’ibirahure".
"Ntibirukire ku muryango usohokerwamo".
Mu gihe cy’umutingito:
- ntukoreshe asanseri;
- ntukiruke ujya ku ngazi;
- ntukagende bitari ngombwa;
- jya kure y’amadirishya n’ibirahure;
- irinde ibintu bishobora kugwa;
- ntugerageze gufunga gazi;
- ntugerageze guhagarika amashanyarazi;
- ntugasige abana cyangwa abantu bagukeneyeho ubufasha bidakenewe, ushaka kujya gukora indi mirimo.
2.4Abantu bari ahantu hatarimo amameza cyangwa ibiro
Mu matorero, mu nsengero, muri siporo, mu byumba binini, mu mazu y’amakoraniro n’ahandi hantu hagari, hashobora kutabamo ameza akomeye aboneka.
Muri ibyo bihe
- unama kugira ngo utagwa hasi;
- rinda umutwe n’ijosi ukoresheje amaboko;
- jya kure y’amadirishya;
- jya kure, igihe ubishoboye utishyira mu kaga gakomeye, y’ibintu bishobora kugwa;
- komeza kwikingira kugeza igihe kunyeganyega birangiye.
Ntukiruke unyura mu cyumba ushaka aho usohokera mu gihe umutingito ugikomeje.
2.5Abantu bari hanze y’inyubako
Abasanzwe bari hanze bagomba kuguma aho bari cyangwa, igihe babishoboye babikora mu buryo butekanye, bakajya ahantu hagari kandi hatarimo ibintu bibabuza kugenda.
Jya kure y’ibi:
- inyubako,
- ibiranga ku nkuta z’inyubako,
- amabaraza,
- inkuta,
- ibirahure,
- inkingi,
- insinga z’amashanyarazi,
- ibiti,
- ibyapa,
- antene,
- ibyubatswe,
- ibintu bishobora kugwa.
Icyiciro cya 3: Nyuma y’umutingito
3.1Ntugahubuke ako kanya
Iyo kunyeganyega birangiye, ababishinzwe bagomba gusuzuma vuba uko ibintu bimeze.
Hashobora kuba harimo:
- ibintu byaguye,
- ibirahure byamenetse,
- insinga z’amashanyarazi,
- ibyangiritse ku miterere y’inyubako,
- inkongi z’umuriro,
- imyuka ya gazi isohoka,
- abantu bakomeretse,
- ahantu hasohokerwa hafunze,
- imitingito ikurikira.
3.2Suzuma ko ari ngombwa kwimuka
Kwimuka bishobora kuba ngombwa mu gihe hari:
- ibyangiritse bigaragara;
- inkongi y’umuriro;
- impumuro cyangwa ibimenyetso by’uko gazi isohoka;
- akaga gaturuka ku mashanyarazi;
- kugwa cyangwa kutaguma hamwe neza kw’ibintu;
- amabwiriza y’abayobozi;
- indi mimerere yose ituma kuguma muri iyo nyubako bidatekanye.
3.3Ukwimuka gukorwa mu buryo butunganye
Iyo hafashwe icyemezo cyo kwimuka:
- tanga amabwiriza asobanutse;
- irinde gutaka bitari ngombwa;
- ntukemere ko abantu biruka;
- irinde gusunikana;
- komeza amatsinda y’abana hamwe;
- fasha abakeneye ubufasha;
- koresha inzira zitekanye zari zateganyijwe;
- yobora abantu ubajyana aho guteranira hagenwe;
- barinde kwegera ibice by’inyubako n’izindi ngaruka.
Abantu ntibagomba guhagarara ako kanya imbere y’imiryango isohokerwaho, kuko bashobora kubuza kwimuka kw’abari inyuma yabo.
3.4Abana nyuma y’umutingito
Abana bagomba gukomeza kuba bari gukurikiranwa. Iyo hari amatsinda yari yarateguwe mbere, buri ushinzwe itsinda agomba kurigumana hamwe mu gihe cyo kwimuka n’aho guteranira.
Hagomba kugenzurwa ko abana bose bahari hakurikijwe urutonde ruboneka. Ntibyemewe ko abana basubira bonyine mu nyubako gushaka ibikapu by’ishuri, telefoni, ibikinisho, imyenda cyangwa ibindi bintu.
Iyo bibaye ngombwa ko nyuma bahabwa imiryango yabo cyangwa ababashinzwe, ikigo kigomba kubikora hakurikijwe uburyo bwateguwe neza, hirindwa gutakaza igenzura cyangwa urujijo.
3.5Ahantu ho guteranira
Iyo bamaze kwimuka, abantu bagomba kujya ahantu ho guteranira hagenwe mbere.
Aho hantu hagomba kuba, uko bishoboka kose:
- kure y’inyubako;
- kure y’ibice by’inyubako;
- kure y’inkuta;
- kure y’inkingi n’insinga;
- kure y’ibiti cyangwa ibintu bishobora kugwa;
- hanze y’inzira zikenewe n’ibinyabiziga by’ubutabazi.
Hashobora kandi kugenwa ahandi ho guteranira hazakoreshwa igihe ahantu nyamukuru hadatekanye cyangwa hatagerwaho.
3.6Kugenzura abantu
Iyo imiterere y’igikorwa ituma bishoboka kumenya abantu bari bahari (urugero: amatsinda y’abana, amakipe y’imikino, abakozi, abakorerabushake, abatuye aho cyangwa abitabiriye igikorwa biyandikishije), hagomba gukorwa igenzura ku hantu ho guteranira.
Buri ushinzwe itsinda agomba guhita amenyesha niba hari umuntu wabuze.
Ariko kandi: nta muntu ugomba gusubira ku giti cye mu nyubako ishobora kuba iteje akaga agamije gushakamo umuntu wabuze. Amakuru kuri bene ibyo bibazo agomba kumenyeshwa inzego z’ubutabazi.
3.7Abantu bakomeretse
Abantu bahuguwe mu gutanga ubutabazi bw’ibanze bashobora gufasha mu mbibi z’ubumenyi n’amahugurwa bafite, kandi igihe cyose ibintu bimeze neza ku buryo nta kaga karimo.
Hagomba gushyirwa imbere gusaba ubufasha bw’ababifitiye ubumenyi igihe bibaye ngombwa.
Abantu bakomeretse bikomeye ntibagomba kwimurwa bitari ngombwa, keretse iyo kuguma aho bari byabashyira mu kaga gakomeye kandi kihuse.
3.8Inkongi, gazi n’amashanyarazi
Nyuma y’uko kunyeganyega birangiye, mukomeze kwitondera:
- impumuro ya gazi,
- umwotsi,
- umuriro,
- utwuma tw’umuriro,
- insinga zaguye hasi,
- ibikoresho by’amashanyarazi byangiritse,
- amajwi adasanzwe aturuka mu bikoresho cyangwa mu byubatswe.
3.9Imitingito ikurikira
Niba umutingito wongeye gutangira:
UNAMA - IKINGIRE - IKOMEZE
Ntukemere ko kuba habaye umutingito wa mbere bitera kwibeshya ko akaga karangiye.
3.10Ntukongere kwinjira ako kanya
Nyuma yo kwimura abantu mu nyubako, ntibagomba gutegekwa kongera kuyinjiramo kubera gusa ko umutingito warangiye. Niba hari ibyangiritse, hari ugushidikanya ku mutekano w’inyubako cyangwa hari amabwiriza y’abayobozi, abantu bagomba kuguma hanze.
Ntukemere ko abanyamuryango, abitabiriye ibikorwa, abana, abakorerabushake cyangwa abakozi bongera kwinjira gusa kugira ngo bafate:
- telefone,
- amasakoshi,
- inyandiko,
- imyambaro,
- ibinyabiziga,
- ibintu bwite.
Umutekano w’abantu ufite umwanya wa mbere kuruta ibintu by’umutungo.
3.11Itumanaho nyuma y’umutingito
Itumanaho rigomba gukoreshwa mu buryo buboneye. Iyo imiyoboro y’itumanaho yuzuye, ubutumwa bugufi bushobora kuba ingirakamaro kurusha guhamagara igihe kirekire.
Ikigo kigomba kugerageza:
- kubona amakuru aturuka ku nzego zibifitiye ububasha;
- kwirinda gukwirakwiza ibihuha;
- gutanga amabwiriza yagenzuwe;
- kumenyesha neza aho abantu bimuwe bari, igihe bibaye ngombwa;
- gukomeza kugira uburyo bw’itumanaho buboneka mu gihe bukenewe.
3.12Guhuza imikorere n’inzego z’ubutabazi
Iyo abashinzwe kuzimya inkongi, serivisi z’ubuvuzi, inzego z’umutekano, izishinzwe kurengera abaturage cyangwa izindi nzego zibifitiye ububasha zigiye gutabara, ikigo kigomba kubafasha mu kazi kabo.
Umuyobozi w’ikigo agomba kuba yiteguye gutanga amakuru, igihe bishoboka:
- ibyabaye;
- umubare w’abantu bari bahari ugereranyije;
- niba hari abantu bakomeretse;
- niba hari abantu bashobora kuba baburiwe irengero;
- aho baheruka kugaragara;
- kuba hari abana cyangwa abantu bakeneye ubufasha;
- bishoboka ko hari imyuka ya gazi isohoka;
- ibyago by’amashanyarazi;
- inkongi z’umuriro;
- ibice byangiritse;
- ibintu bishobora guteza ibyago biboneka mu kigo.
Iyo inzego zibifitiye ububasha zimaze gutangira gutabara, amabwiriza yazo agomba kubahirizwa.
3.13Isuzuma ry’inyandiko ngenderwaho nyuma
Nyuma y’umutingito, imyitozo yo kwitegura cyangwa ibihe by’ubutabazi, ikigo kigomba gusuzuma uko cyitwaye.
Ibaze
- Ese abantu bari bazi icyo bagomba gukora?
- Ese ababishinzwe bari bazi inshingano zabo?
- Ese amabwiriza yari asobanutse?
- Ese hari abagerageje kwirukira ku marembo asohoka?
- Ese habayeho ubucucike bw’abantu?
- Ese hari aho gusohokera hari hafunze cyangwa hakingiwe?
- Ese amatara y’ubutabazi yakoze neza?
- Ese byashobotse gufasha neza abana n’abantu bafite ubumuga?
- Ese itumanaho ryakoze neza?
- Ese aho abantu bateranira hari hakwiriye?
- Ese udusanduku tw’ubutabazi n’ibikoresho byari bihari?
- Ese hari ibyago byabonetse bitari byaramenyekanye mbere?
Gahunda y’ibikorwa by’ubutabazi igomba gufatwa nk’uburyo bw’imikorere bugomba guhora busuzumwa kandi bugakosorwa.
Ibuka
Imyiteguro y’ikigo itangira MBERE y’umutingito.
Itorero, urusengero, kalabu, ishyirahamwe, fondasiyo, ikigo cy’abaturage cyangwa umuryango wakira abantu bifite inshingano yihariye: kwitegura atari ukurinda inyubako gusa, ahubwo no gutegura no kuyobora abazaba bari imbere igihe umutingito uzatangira.
- Komeza ibintu bishobora kugwa bifite umutekano.
- Komeza inzira n’aho abantu basohokera hatarimo ibintu bibuza.
- Menya ibyateza ibyago biri imbere n’ibiri hanze.
- Gena abashinzwe inshingano n’ababasimbura.
- Tegura udusanduku tw’ubutabazi n’ibikoresho by’ubutabazi.
- By’umwihariko, teganya abana, abantu bageze mu zabukuru, abantu bafite ubumuga n’abakeneye ubufasha.
- Shyiraho ahantu ho guhurira.
- Hugura abashinzwe inshingano, abakozi n’abakorerabushake.
- Kora imyitozo y’ubutabazi.
Kandi cyane cyane, abashinzwe bose bagomba kumenya no gutanga amabwiriza y’imyitwarire yoroshye igihe umutingito utangiye:
Unama - Ikingire - Ikomeze
- Ntutegure kwimura abantu benshi mu gihe umutingito ukiri kunyeganyeza.
- Banza wikingire.
- Umutingito umaze kurangira, banza usuzume uko ibintu bimeze, hanyuma nimiba ari ngombwa kandi ari umutekano kubikora, yimura abantu mu buryo buteguye.
- Ikigo cyiteguye neza gishobora kugabanya ibyago, kwirinda akajagari no kurinda neza abantu gishinzwe.
Ibimanurwa
© 2026 na Centro del Reino de Paz y Justicia bikoreshwa hakurikijwe amasezerano ya Creative Commons Attribution–NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0). Kugira ngo ubone kopi y'aya masezerano, sura creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0.






