Icyiciro cya 3: Nyuma — Umutekano, isuzuma, kwimura abantu ahantu hatekanye, no gutangira gusana ibyangiritse
Iyo kunyeganyega gukomeye kw’umutingito birangiye, ntibisobanuye ko byanze bikunze ko ibyago by’amage biba birangiye. Hashobora kubaho imitingito ikurikiraho, ishobora gutuma ibintu byongera kugwa cyangwa inyubako zari zarangiritse zikagwa.
Ni yo mpamvu, mu minota ya mbere no mu masaha akurikira umutingito, ari ingenzi cyane kugira ubushishozi, kubanza gusuzuma ibikikije mbere yo kwimuka, no gukurikiza amabwiriza y’inzego zibishinzwe n’abatanga ubutabazi bw’ibanze.
Icyihutirwa kurusha ibindi ni: ukurinda ubuzima.
Nyuma yo kunyeganyega
Gusuzuma – Kwirinda – Kwimukira ahantu hatekanye bibaye ngombwa – Gukomeza kumenya amakuru.
3.1Nyuma y’uko kunyeganyega birangiye
Iyo kunyeganyega birangiye, ntuhite wihutira kujya ku muryango usohoka. Reba vuba aho uri hose, maze urebe niba hari ibyago byihutirwa bikwegereye.
Witondere cyane:
- abantu bakomeretse;
- ibyangiritse ku nkuta, inkingi, ibimene, ibisenge cyangwa ingazi;
- ibirahure bimenetse;
- ibintu byaguye;
- ibikoresho byo mu nzu cyangwa ibindi bintu bidahamye;
- inzira zifunze;
- umwotsi cyangwa inkongi z’umuriro;
- impumuro ya gaz;
- insinga z’amashanyarazi zangiritse cyangwa zaguye;
- kumeneka kw’amazi;
- ibintu bimanitswe bishobora kugwa cyangwa gutandukana.
Niba uri ahantu hatekanye kandi nta kaga gahari kari hafi, komeza utuze maze umenye inzira itekanye kurusha izindi mbere yo kuhava.
Niba ari ngombwa kwimuka ukava aho uri
3.2Witegure imitingito ikurikira
Nyuma y’umutingito wabanje, hashobora kubaho indi mitingito ikurikiraho. Imwe muri yo ishobora kuba ikomeye ku buryo ishobora gutuma ibintu bigwa cyangwa ikarushaho gukaza umurego w’ibyangiritse bisanzwe bihari.
Niba hatangiye kongera kubaho kunyeganyega
UNAMA – IKINGIRE – IKOMEZE
UNAMA
Hita wicara hasi.
IKINGIRE
Rinda umutwe n’ijosi.
IKOMEZE
Ikomeze kugeza igihe kunyeganyega birangiriye.
Nyuma y’umutingito ukurikira
Niba usanzwe uri ahantu hafunguye kandi hatekanye, guma kure y’inyubako, inkingi, insinga, inkuta n’ibindi bintu bishobora kugwa.
Ntukinjire mu nyubako zangiritse mu gihe nta mpamvu ikomeye ibiguteye.
3.3Abana nyuma y’umutingito
Abana bakeneye kurindwa ku mubiri, kugenzurwa no guhabwa ubufasha bubafasha gutuza mu marangamutima.
Iyo kunyeganyega birangiye
Reba vuba niba bafite ibikomere bigaragara
Bagumane hafi y’umuntu mukuru ubashinzwe
Ntukemere ko bagenda bonyine ahari imyanda y’inyubako zasenyutse, ibirahure bimenetse, insinga cyangwa ibindi byago
Niba bishoboka, bakoreshe inkweto zifunze kandi zikomeye
Mu gihe cyo kwimuka mu butabazi, mujye mubafata ukuboko cyangwa mubafashe mu buryo bukwiye, mukurikije imyaka yabo n’imiterere y’aho hantu
Ntimukemere ko basubira inyuma kujya gushaka ibikinisho, amatungo cyangwa ibindi bintu
Mubagumishe kure y’inyubako zangiritse n’ibikorwa byo gutabara
Basobanurire mu magambo yoroshye icyo bagomba gukora
Ushobora gukoresha amabwiriza nka
“Gumana nanjye”.
“Tugendane”.
“Ntugire icyo ukoraho kiri hasi”.
“Niba umutingito wongeye kubaho, turongera twirinde”.
Igihe bishoboka, bahe ibikorwa byoroshye kandi bitekanye bibafasha gutuza no kumva ko bari kumwe n’abandi.
3.4Kwimuka hamwe n’amatungo
Nyuma y’umutingito, shaka amatungo yawe igihe ushobora kubikora utishyize mu kaga.
Mbere yo gufungura imiryango ijya hanze, shyira itungo mu buryo bwo kurigenzura kugira ngo ugabanye ibyago byo guhunga.
Bitewe n’uko bikwiye
Shyira imbwa umugozi wo kuyobora n’umukandara wo kuyifata
Koresha umunwa w’imbwa (muselière) gusa iyo itungo ribikeneye kandi rimenyereye kuwukoresha
Shyira injangwe n’andi matungo mato mu gasanduku kabugenewe ko kuyatwaramo
Gumana amatungo yawe ayobowe kandi agenzurwa neza mu gihe cyose cyo kwimuka
Ntukemere ko amatungo agenda yisanzuye ahantu hashobora kuba hari:
Ntugasubire mu nyubako idatekanye cyangwa ishobora guteza akaga, ugamije gusa gushaka itungo.
3.5Kuva ahantu haba abantu benshi
Iyo umutingito umaze guhagarara mu kigo cy’ubucuruzi, mu isoko rinini, muri sinema, mu nzu y’imyidagaduro, kuri sitade, mu rusengero, ku ishuri, kuri sitasiyo, muri salle cyangwa ahandi hantu hari abantu benshi, irinde kwihutira kwivanga mu kivunge cy’abantu.
Kurikiza amabwiriza y’abakozi bashinzwe aho hantu, abashinzwe ubutabazi, inzego z’ubutabazi cyangwa abayobozi.
Mu gihe cyo kwimuka
Genda utiruka
Ntugasunike abandi
Komeza kuba maso ku bintu bimanitse cyangwa byangiritse bishobora kugwa
Ntukoreshe asanseri
Ntugerageze kunyura imbere y’abandi bantu ubacamo
Witondere ibirahure bimenetse, ibisigazwa by’inyubako n’ibintu byaguye
Abana n’abantu bakeneye ubufasha mugume hamwe
Witegure kongera kwikinga niba habayeho undi mutingito ukurikira
Niba uri mu mbaga y’abantu begeranye cyane
3.6Niba habaho ingaruka z’umwuzure wa tsunami
Umutingito ubaye mu gace kari ku nkombe z’inyanja ushobora gutera umwuzure wa tsunami.
Niba uri hafi y’inkombe kandi…
Hita uhunga uve ku nkombe z’inyanja!
Ntutegereze byanze bikunze ko habanza gutangwa ubutumwa bwemewe n’ubuyobozi niba hari ibimenyetso kamere bigaragara by’uko hashobora kuba tsunami.
Jya imbere mu gihugu cyangwa ujye ahantu hirengeye, unyuze mu nzira zateganyijwe kandi zashyizweho ibimenyetso zo kwimuka. Ntwegere inkombe ngo urebe inyanja.
Niba bidashoboka kugera ahantu hirengeye, koresha inyubako ubuyobozi bwagaragaje cyangwa bwemeje ko ikwiriye gukoreshwa mu kwimuka ujya mu nyubako ndende, maze ujye ku rwego rw’inyubako rwerekanwe.
Ntishyirireho ku giti cyawe intera cyangwa ubuhagarike bw’ahantu nk’aho ari byo byizewe hose. Uturere tugenewe kwimukirwamo dutandukana bitewe n’imiterere y’ubutaka, imiterere y’inkombe n’imigambi yashyizweho kuri buri hantu.
Ntugasubire ku nkombe nyuma y’umuhengeri wa mbere. Tsunami ishobora kuba igizwe n’imihengeri myinshi, ishobora gutandukanywa n’ibihe birebire.
Guma ahantu hizewe kugeza igihe abayobozi batangarije ku mugaragaro ko akaga karangiye.
3.7Abantu bagwiriwe n’ibikuta by’inyubako
Niba ugwiriwe n’ibyangiritse
Gumana ituze uko ushoboye kose.
Irinde kugenda cyangwa gukora ku bintu bitari ngombwa bishobora kwimura ibyasenyutse by’inyubako bitarajegajega.
Rinda izuru n’umunwa umukungugu ukoresheje agapfukamunwa; niba ugafite, koresha umwambaro.
Ntucane imisumari, amatara yaka, buji cyangwa undi muriro uwo ari wo wose.
Ntukore ku bikoresho cyangwa insinga z’amashanyarazi.
Koresha ifirimbi niba uyifite.
Kubita buri gihe umuyoboro, urukuta cyangwa ikindi kintu gishobora gutwara amajwi.
Taka gusa igihe bibaye ngombwa kugira ngo uhamagare abagutabara, kandi ugerageze kubika ingufu.
Koresha telefoni usabe ubufasha cyangwa utange amakuru y’aho uri niba ufite umurongo kandi ubishoboye (wibuke kubika umuriro wa batiri uko bishoboka kose).
Niba bishoboka, menyesha umubare w’abantu baguye mu byago batabasha gusohoka n’akaga ako ari ko kose ushobora kubona.
Ntugerageze kwimura ibintu biremereye cyangwa ibice by’inyubako, niba kubyimura bishobora gutuma ibyasenyutse byimuka.
Niba wakomeretse, gerageza guhagarika kuva kw’amaraso ahagerwaho ukoresheje gukandira ku gikomere, igihe ubishoboye.
Komeza witeguye ko hashobora kubaho imitingito yisubiramo.
3.8Gufasha abantu baguye mu kaga
Abantu ba mbere bagera ku muntu wakomeretse nyuma y’umutingito bashobora kuba abo mu muryango we, abaturanyi, abahisi n’abagenzi cyangwa abandi bagize umuryango mugari. Ariko kandi, gutabara umuntu utabanje gusuzuma ibyago bihari bishobora gutuma habaho abandi bahitanwa n’ibyo byago.
Mbere yo kugerageza gutabara:
Itegereze – Suzuma – Ntube undi muntu wateza akaga.
Ntukinjire mu nyubako yangiritse bikomeye, iri mu kaga ko gusenyuka, irimo inkongi y’umuriro, ifite imyuka ya gaze isohoka, insinga z’amashanyarazi zikiriho umuriro cyangwa ibindi byago bikomeye.
Niba umuntu wafatiwe mu matongo agaragara
Ganira na we.
Shakisha uko wabimenya, uko bishoboka, niba akiri maso kandi niba yakomeretse.
Hita ubimenyesha serivisi z’ubutabazi.
Tanga neza ahantu aherereye.
Komeza kuvugana na we.
Mufashe gutuza.
Mubwire kwirinda kunyeganyega bitari ngombwa.
Kuraho gusa ibintu bito, bitaremereye kandi bigaragara ko nta kaga biteza, igihe bibaye ngombwa kugira ngo ubashe kumufasha.
Ntukureho ibintu bishyigikira ibice by’inyubako.
Ntukimure imirongo y’inyubako, inkingi, ibisenge cyangwa ibindi bice byubaka inyubako.
Ntukoreshe za jeki, ibikoresho byo guterura cyangwa ubundi buryo bwateguwe bidafite umutekano kugira ngo uterure inyubako ziremereye, keretse ufite amahugurwa yihariye kandi imiterere y’ahantu ikwemerera kubikora mu buryo butekanye.
Ibikorwa byo gushakisha no gutabara abantu mu nyubako zasenyutse bigomba, igihe cyose bishoboka, gukorwa n’abakozi babihuguriwe kandi bafite ibikoresho bikwiye.
3.9Ubufasha bw’ibanze
Nyuma yo kugenzura ko aho hantu hatekanye ku rugero rushoboka
Shakisha abantu bakomeretse.
Saba ubufasha kuri serivisi z’ubutabazi igihe bishoboka.
Niba warahawe amahugurwa y’ubufasha bw’ibanze, bukoreshe ukurikije ibyo uzi n’ubushobozi ufite.
Banza wite ku bibazo bishobora gushyira ubuzima bw’umuntu mu kaga ako kanya.
Ntukimure umuntu wakomeretse bikomeye keretse
Hari akaga gakomeye hantu.
Biba ngombwa cyane kugira ngo hatangwe ubufasha bukenewe mu kurokora ubuzima.
Cyangwa abakozi babihuguriwe bakaba babitegetse.
Niba hari kuva amaraso menshi hanze kandi ushobora kubikemura mu buryo butekanye, kanda ku gikomere ukoresheje igikoresho cyangwa umwenda usukuye uboneka.
Komeza kuba hafi y’uwo muntu kandi umurinde ubukonje, ubushyuhe bukabije cyangwa ibindi bintu byo mu bidukikije, mu gihe utegereje ubufasha.
Ntugahe umuntu wakomeretse bikomeye, utaye ubwenge cyangwa ufite ihinduka mu mitekerereze ibyo kurya, ibyo kunywa cyangwa imiti, keretse ubitegetswe n’abakozi b’ubuzima.
3.10Inkongi z’umuriro, gaze n’amashanyarazi
Nyuma y’umutingito, inkongi z’umuriro zishobora kwaduka, kandi imiyoboro ya gaze n’amashanyarazi ishobora kwangirika.
Niba wumva impumuro ya gaze cyangwa ugakeka ko hari gaze isohoka
Funga umuyoboro mukuru wa gaze gusa niba uzi uko ubikora, ushobora kuwugeraho mu buryo butekanye, kandi amabwiriza yo muri ako gace asaba ko ubikora.
Imiyoboro cyangwa uburyo bwo gukoresha gaze byafunzwe kubera gukekwa ko hari gaze isohoka ntibugomba kongera gufungurwa cyangwa gukoreshwa kugeza igihe bugenzuwe hakurikijwe amabwiriza yo muri ako gace.
Niba ubona ibyangiritse ku mashanyarazi
Jya kure y’ibi bikurikira:
Fata buri nsinga z’amashanyarazi zaguye hasi nk’aho zishobora kuba zigifite umuriro w’amashanyarazi.
Ntukore ku nsinga cyangwa ku kintu icyo ari cyo cyose kizikozeho.
Niba ushobora guhagarika amashanyarazi uri ahantu hatekanye kandi ukaba uzi uko bikorwa neza, bikore ukurikije amabwiriza yashyizweho agenga iyo nyubako cyangwa iyo sisitemu.
Bitabaye ibyo, tegereza ko abakozi babihuguriwe babikora.
3.11Kwinjira mu nyubako nyuma y’umutingito
Ntuhite winjira mu nyubako nyuma y’umutingito.
Kuba inyubako itagaragara nk’aho yasenyutse ntibisobanura ko yizewe kandi itekanye.
Iyo inzego zibishinzwe zibujije abantu kwinjira ahantu runaka cyangwa mu nyubako runaka, kubahiriza ayo mabwiriza.
Mbere yo kwegera
Reba uri ku ntera itekanye.
Witondere ibi bikurikira:
3.12Ibimenyetso by’akaga bisaba kugira ubwitonzi budasanzwe
Fata ibi bikurikira nk’ibimenyetso by’akaga gakomeye cyane:
Inzugi zitangiye gupfunduka cyangwa gufunguka nabi mu buryo butunguranye zishobora kuba ikimenyetso cy’uko inyubako yagize ihinduka ry’imiterere, ariko ibyo byonyine ntibihagije kugira ngo hamenyekane uko imiterere y’inyubako ihagaze.
Ntugerageze kwikorera wenyine isuzuma rya tekiniki ry’umutekano w’imiterere y’inyubako.
Iyo hari ugushidikanya, guma hanze kandi utegereze isuzuma ry’inzego zibishinzwe cyangwa ry’abanyamwuga babifitiye ubushobozi.
3.13Niba kwongera kwinjira mu nyubako byemewe
Garuka gusa igihe imiterere y’umutekano n’amabwiriza y’abayobozi bibyemeye.
Umaze kongera kwinjira:
Jya witondera imitingito ikurikira.
Komeza kumenya inzira yo gusohokeramo.
Ntukoreshe ibyuma bizamura abantu (ascenseurs) kugeza igihe byemejwe ko bitekanye.
Ntiwegere bidakenewe za balkoni, amadirishya yangiritse cyangwa ibindi bintu bidahamye.
Koresha inkweto zifunze kandi zikomeye.
Koresha itara ryo mu ntoki niba urumuri rudahagije.
Itondere ibirahure, imisumari, ibintu bikata n’amazi cyangwa andi mazi yamenetse.
Ntukore ku bikoresho by’amashanyarazi byatose cyangwa byangiritse.
Ntucane umuriro.
Muramutse mwumvise impumuro ya gaze, muhite musohoka aho hantu.
Muramutse mubonye ibindi byangiritse bishya, musohoke kandi mutange amakuru kuri iyo mimerere.
Ntumare imbere mu nyubako igihe kirenze icy’ingenzi mu gihe hakiri ukutamenya neza uko inyubako imeze.
3.14Ibikoresho by’ingenzi
Umutingito ukomeye ushobora guhagarika by’agateganyo:
Koresha ibikoresho by’ubutabazi wateguye mbere.
Shyira imbere:
Koresha neza kandi mu buryo bushyize mu gaciro umutungo uhari.
Ntukinjire mu nyubako ishobora guteza akaga ugamije gusa kujyayo gufata ibintu.
Niba ukeneye ibikoresho byasigaye mu nyubako, tegereza kugeza igihe kuyigeramo bizashoboka mu buryo bwizewe.
Gusubirana ibintu by’umuntu ntibigomba na rimwe gushyirwa imbere y’ubuzima.
3.15Amazi nyuma y’umutingito
Ibyangiritse ku miyoboro y’amazi bishobora kugira ingaruka ku bwiza bw’amazi.
Witondere amatangazo y’inzego zibishinzwe yerekeranye n’uko ayo mazi akwiriye kunyobwa.
Niba inzego zibishinzwe ziburira ko amazi ashobora kuba yanduye, ntukoreshe ayo mazi mu:
Kuyanywa
Gutegura amafunguro
Koza amenyo
Gukora urubura
Koza ibikoresho bigenewe gutegurirwamo cyangwa kuriramo amafunguro
Gutegura amafunguro y’abana
Koresha amazi yo mu icupa rifunze neza cyangwa andi mazi inzego zibishinzwe zemeje ko afite umutekano.
Niba inzego zibishinzwe zishyizeho amabwiriza yo guteka, kwica udukoko cyangwa gutunganya amazi, kurikiza ayo mabwiriza neza uko yakabaye.
Ntukibwire ko amazi adafite umutekano kubera gusa ko habayeho umutingito; kurikiza amabwiriza ajyanye n’imiterere y’aho uri.
3.16Ibiribwa
Nyuma yo kubura umuriro w’amashanyarazi cyangwa kuba hari ibishoboka ko ibiribwa byanduye:
Jugunya ibiribwa byahuye n’amazi yanduye igihe bidashobora kozwa cyangwa gutunganywa mu buryo bwizewe.
Ntukarye ibiribwa bifite impumuro, isura cyangwa imiterere idasanzwe.
Jugunya ibiribwa biri mu bikoresho bifunguye, byangiritse, byabyimbye cyangwa bitangiye gutemba.
Witondere cyane ibiribwa byangirika vuba byamaze igihe bidashyizwe ahantu hakonje.
Mu gihe umuriro w’amashanyarazi wabuze, komeza firigo n’icyuma gikonjesha ibiribwa bifunze igihe kirekire gishoboka.
Ntukarye ku kiribwa kugira ngo umenye niba kigifite umutekano wo kuribwa.
Kurikiza amabwiriza y’inzego z’ubuzima yerekeye kubika isuku n’isukura no kurya ibiribwa.
3.17Isuku n’isukura
Guhagarara kwa serivisi z’amazi, imiyoboro y’amazi yanduye no gutwara imyanda bishobora guteza ibibazo by’ubuzima. Mu buryo bushoboka, komeza:
Ntukoreshe amazi ashobora kuba yanduye mu bikorwa by’isuku bijyanye n’ibiribwa.
Irinde gukora ku mazi y’imyanda mu buryo butaziguye.
Jya ukomeza abana n’amatungo kure y’amazi adatemba, imyanda, ibishingwe n’ibintu utazi icyo ari cyo.
3.18Amakuru nyuma y’umutingito
Nyuma y’ibiza, ibihuha n’amakuru atari yo bishobora gukwirakwira vuba.
Kura amakuru kuri:
Koresha radiyo igendanwa igihe amashanyarazi cyangwa imiyoboro y’itumanaho bitabonetse.
Ntukwirakwize ubutumwa udashobora kugenzura inkomoko yabwo.
Witondere cyane amakuru yerekeye:
3.19Ibigo bitanga ubufasha ku bantu
Nyuma y’umutingito ukomeye, inzego zibishinzwe n’imiryango itanga ubutabazi zishobora gushyiraho ubuhungiro, aho kwakirira abantu, ibigo bitanga ubufasha, ibigo by’ubuzima cyangwa ahandi hantu hagenewe gufasha abaturage bagizweho ingaruka n’ibiza. Kuboneka kwabyo, aho biherereye n’ubufasha bitanga bizaterwa n’imiterere ya buri kibazo cy’ibiza.
Shaka amakuru uyakuye ku nzego zemewe.
Ukurikije uko ibintu bimeze mu gace runaka, ibi bigo bishobora gutanga:
Ntukihutire kujya ku kigo runaka ushingiye ku makuru ashaje cyangwa atagenzuwe.
Emeza ibigo by’ubufasha bikora koko nyuma y’umutingito.
3.20Uko wahura n’abagize umuryango
Nyuma y’umutingito, itumanaho n’ubwikorezi bishobora guhungabana. Ntukazenguruke umujyi bitari ngombwa ushakisha abagize umuryango, niba ibyo bisaba kunyura ahantu hashobora guteza akaga. Koresha gahunda y’umuryango mwari mwateguye mbere.
Ahantu ho guhurira hafi
Niba abagize umuryango bari mu rugo cyangwa hafi yarwo, nimujye ahantu h’ihuriro hizewe mwari mwemeranyijeho mbere. Aho hantu hagomba kuba kure y’inkuta z’inyubako, inkuta, inkingi, insinga n’ibindi bishobora guteza akaga.
Kwimuka ku mugaragaro
Ntugerageze kwambuka ahantu hagizweho ingaruka, ibiraro byangiritse, ahantu hafunzwe cyangwa ahantu hateje akaga kugira ngo ugere gusa aho mwari mwateganyije guhurira. Iyo abayobozi bategetse ko muva mu gace runaka, mujye ahantu hagenewe kwimukirwamo, mu buhungiro cyangwa mu gace gafite umutekano hagaragajwe.
Ahantu h’ihuriro hasimbura ahandi
Niba abagize umuryango bari ahantu hatandukanye, mukoreshe ahantu h’ihuriro hasimbura ahandi hateganyijwe muri gahunda y’umuryango, igihe kuhagera bitekanye. Umutekano uza mbere yo kongera guhura ako kanya.
Iyo bishoboka, menyesha abagize umuryango wawe aho uri n’aho ugana. Buri gihe kurikiza amabwiriza y’abayobozi kandi ukomeze gukurikirana amakuru atangwa ku mugaragaro.
3.21Uko wamenyesha ko uri mu mutekano
Imiyoboro ya telefoni ishobora kuba yuzuyemo abantu bayikoresha nyuma y’ibiza cyangwa ibihe by’ubutabazi.
Irinde guhamagara telefoni igihe kirekire bitari ngombwa.
Iyo itumanaho rikora, hitamo kohereza ubutumwa bugufi.
Ubutumwa bw’ingirakamaro bushobora kuvuga buti:
“Meze neza kandi ndi ahantu hatekanye. Ndi i [ahantu]. Ndi kujya i [aho nerekeza]. Igihe: [igihe].”
Niba ukeneye ubufasha, bivuge mu buryo busobanutse:
“Nkeneye ubufasha. Ndi ahantu [ahantu ndi]. Turi abantu [umubare]. [Ibisobanuro bigufi by’ikibazo dufite].”
Iyo bishoboka:
Umuntu w’umuhuza uri hanze y’ahantu hagizweho ingaruka ashobora gufasha gukusanya amakuru y’abagize umuryango batandukanye no kuyahuza, igihe imiyoboro y’itumanaho yo muri ako gace yaba yuzuye.
Ntukishingikirize gusa kuri porogaramu imwe, urubuga rumwe nkoranyambaga cyangwa uburyo bumwe bw’itumanaho.
3.22Bungabunga batiri ya telefoni
Nyuma y’umutingito, amashanyarazi ashobora kumara igihe kirekire adahari. Kugira ngo ubike umuriro wa batiri:
Bika umuriro uhagije kugira ngo ukoreshwe mu itumanaho ry’ingenzi no kwakira ubutumwa bw’imbuzi.
Ntuzimye imikorere y’ibikoresho ikenewe kugira ngo wakire ubutumwa bw’imbuzi cyangwa amakuru yemewe, igihe ibyo bishoboka binyuze ku gikoresho cyawe.
3.23Abantu bafite ubumuga n’abandi bafite ibyifuzo byihariye byo gufashwa
Nyuma y’umutingito, ibidukikije bishobora kuba byarahindutse ku buryo bukomeye.
Imyanda y’ibyangiritse, ibirahure bimenetse, kubura amatara, ibyuma bizamura abantu bidakora, inzitizi ndetse n’impinduka ku nzira zisanzwe zikoreshwa, bishobora kugira ingaruka cyane ku bantu bafite ubumuga.
Ubufasha bugomba gutangwa hakurikijwe ibyo buri muntu akeneye.
Ntimugatekereze ku bufasha umuntu akeneye; mubaze niba bishoboka.
Shyigikira ubushobozi bwe bwo kwigenga kandi ibikoresho by’ingenzi bimufasha kubaho no gukora ibikorwa bye bisanzwe bigume hafi ye.
3.24Isuzuma rya mbere ry’abantu bafite ubumuga
Mbere yo kwimuka:
Reba niba hari ibikomere.
Baza uwo muntu uko amerewe n’ubufasha akeneye.
Reba niba ibikoresho bimufasha kugenda cyangwa kuvugana bikimeze neza.
Menya imiti cyangwa ibikoresho by’ingenzi akeneye.
Banza urebe neza inzira mbere yo gutangira kwimura abantu ahantu hatekanye.
Sobanura neza impinduka iyo ari yo yose ikenewe ku buryo bwo kwimuka bwari buteganyijwe.
Ntuhatire umuntu gukora ibikorwa byo kwimuka bidakenewe.
Wibuke ko hari ibikomere bishobora kutagaragara ako kanya.
3.25Ukwimura abantu mu buryo bworohereza abantu bose
Iyo kwimura abantu ahantu hatekanye bibaye ngombwa:
Koresha inzira zorohereza abantu bose kandi zikiri mu mutekano.
Kurikiza gahunda y’ubutabazi yashyizweho.
Ntutandukanye umuntu bitari ngombwa n’intebe ye y’abamugaye, inkoni imufasha kugenda, imbago, igikoresho kimufasha kugenda, ibyuma byumva bifasha kumva, ibikoresho bimufasha kuvugana cyangwa ibindi bikoresho by’ingenzi akenera.
Saba ubufasha bw’abakozi babifitiye ubumenyi igihe bikenewe kwimura umuntu mu buryo bugoye.
Irinde gukoresha uburyo bwo gutwara umuntu bwihimbiye bushobora kumukomeretsa cyangwa gukomeretsa abamufasha.
Ntukoreshe ibyuma bizamura abantu byangiritse, bidakora, cyangwa bitaremewe gukoreshwa nyuma y’umutingito.
Niba inzira yari iteganyijwe itagishobora gukoreshwa n’abantu bose, hita ubimenyesha ababishinzwe mu kwimura abantu cyangwa serivisi z’ubutabazi.
Ntugasige umuntu ahantu hateje akaga kubera gusa ko udahise ubona uburyo busanzwe bwo kumwimura.
3.26Abantu bakoresha intebe z’abamugaye
Nyuma y’uko umutingito uhagaze:
Reba niba intebe y’abamugaye igikora neza.
Genzura uko ibiziga, feri n’ibindi bice by’ingenzi bimeze.
Kuraho inzitizi nto igihe wabikora mu buryo butekanye.
Komeza umuntu mu ntebe ye y’abamugaye igihe cyose ikiri uburyo butekanye bwo kumufasha kugenda.
Koresha feri igihe intebe ihagaze.
Ntuzamure cyangwa ngo utware umuntu n’amaboko mu gihe bitari ngombwa.
Ntufate intebe y’ibimuga uyizamura ku bice bishobora gukurwaho cyangwa bitagenewe kwihanganira uburemere bw’umuntu mu gihe cyo kumwimura.
Niba intebe y’abamugaye ikoresha amashanyarazi idakomeje gukora, baza uwo muntu uburyo asanzwe akoresha kugira ngo ahabwe ubufasha.
Iyo bibaye ngombwa kumwimura unyuze ku ngazi cyangwa ku nzitizi zikomeye, gerageza kubona abakozi babifitiye ubumenyi n’ibikoresho bikwiye.
3.27Abantu bafite ubumuga bwo kutabona
Nyuma y’umutingito, ibimenyetso n’ahantu umuntu yari asanzwe amenyereye bishobora kuba byarangiritse, byavuyeho cyangwa byarahindutse.
Niba utanga ubufasha:
- iyimenyekanishe; sobanura muri make uko ibintu bimeze;
- mubaze uburyo ashaka ko umuyobora;
- menyesha ku byerekeye intambwe, ibirahure, imyanda y’inyubako, ahantu hataringaniye n’inzitizi;
- sobanura impinduka zikomeye ku nzira;
- ntugasunike cyangwa ngo ukurure umuntu mu buryo butunguranye;
- ntugatandukanye umuntu n’inkoni ye cyangwa ibindi bikoresho bimufasha kumenya aho ari;
- niba akoresha imbwa iyobora, igihe cyose bishoboka, komeza iyo mbwa iri kumwe na we;
- emerera umuntu gukomeza kugira ubwigenge bushoboka bwose.
3.28Abantu bafite ubumuga bwo kutumva
Guhagarara kw’amashanyarazi n’urusaku rwo mu bidukikije bishobora gutuma itumanaho rigorana. Gerageza:
Kureba umuntu mu maso.
Gukoresha ururimi rw’amarenga igihe uruzi.
Gukoresha ibimenyetso byumvikana kandi bisobanutse.
Kwandika ubutumwa igihe bibaye ngombwa.
Gukoresha telefoni cyangwa ibindi bikoresho mu rwego rwo gufasha mu itumanaho rishingiye ku kureba.
Gutanga amakuru yanditse yerekeye kwimuka no ku mpinduka z’ingenzi.
Gutanga urumuri ruhagije kugira ngo umuntu abashe gusoma ku munwa cyangwa kuvugana akoresheje kurebana.
Ntumurikire itoroshi ifite urumuri rwinshi mu maso y’umuntu.
3.29Abantu bafite ubumuga bwo mu bwenge, mu mitekerereze cyangwa abantu bafite imikorere y’imitekerereze itandukanye
Intabaza, abantu benshi, impinduka mu buryo busanzwe bw’imibereho, imitingito ikurikiraho ndetse n’ahantu umuntu atamenyereye bishobora gutera ubwoba cyangwa kumurushya kubera ibintu byinshi bimugeraho icyarimwe. Koresha:
Amabwiriza magufi.
Ururimi umuntu asanzwe azi kandi yumva.
Ibisobanuro bifatika kandi bisobanutse.
Uburyo bw’imikorere umuntu yari asanzwe yitoza.
Ibimenyetso bifasha gusobanukirwa ukoresheje amaso, igihe bihari.
Ibikoresho bwite bifasha umuntu kugenzura ibintu bimukikije igihe biri mu byo asanzwe akenera.
Irinde gutaka, gutanga amabwiriza avuguruzanya no gukora ku muntu ku mubiri bitari ngombwa.
Mu buhungiro cyangwa ahantu hari abantu benshi, gerageza kubona ahantu hatuje ugereranyije, igihe bishoboka.
Ntukoreshe gufata cyangwa kubuza umuntu kugenda ku ngufu nk’uburyo rusange bwo kumugenzura.
3.30Imiti n’ibikoresho by’ubuvuzi
Abantu bakeneye imiti cyangwa ibikoresho by’ubuvuzi bagomba kwitabwaho mu buryo bwihariye. Igihe bishoboka, ibi bikurikira bigomba kuba hafi kandi byiteguye gukoreshwa:
Niba umuntu ashingira ku gikoresho cy’amashanyarazi cy’ingenzi kandi amashanyarazi akabura, menyesha serivisi z’ubutabazi bwihutirwa, ikigo gitanga ubufasha cyangwa uwaguhaye icyo gikoresho vuba bishoboka.
Ntukinjire mu nyubako itatekanye ushaka kuvanamo imiti cyangwa ibikoresho by’ubuvuzi, utabanje gusuzuma neza ibyago bihari.
3.31Urusobe rw’ubufasha
Nyuma y’umutingito, koresha urusobe rw’ubufasha rwateganyijwe mu gihe cyo kwitegura.
Abagize umuryango, abaturanyi, abita ku bandi cyangwa abantu bari baragenwe mbere bashobora kugenzura niba abantu bakeneye ubufasha:
Ntukinjire mu nyubako ishobora guteza akaga ugamije gukora iryo genzura.
Niba udashoboye kubona umuntu ushobora kuba ari mu kaga kandi hari impamvu zituma ukeka ko ashobora kuba yafatiwe ahantu cyangwa ari mu byago, menyesha serivisi z’ubutabazi bwihutirwa.
3.32Iminsi ikurikira
Mu minsi ikurikira:
Komeza kwitegura imitingito ishobora gukurikiraho.
Kubahiriza ahantu hagenewe kutinjirwamo.
Ntukinjire mu nyubako zatangajwe ko zidatekanye.
Kurikiza amabwiriza ajyanye n’amazi n’ibiribwa.
Komeza gukurikira amakuru atangwa n’inzego zibifitiye ububasha.
Bika neza ibikoresho n’ibyifashishwa bihari.
Komeza kuvugana n’abagize umuryango igihe itumanaho ribyemeye.
Fasha abantu bakeneye ubufasha bari hafi yawe.
Komeza abana kure y’imyanda y’inyubako n’inyubako zangiritse.
Komeza amatungo yawe ahantu hagenzurwa.
Witondere insinga z’amashanyarazi, ibirahure, ibintu bishobora guteza ibyago n’ibindi bintu bidahagaze neza.
Ntukabangamire ibikorwa byo gutabara no gushakisha abarokotse.
Menyesha inzego zibishinzwe ibihe cyangwa ahantu hateje akaga.
Gusubira mu buzima busanzwe bishobora gufata igihe.
Kuba ibikorwa by’abatabazi bigaragara bigenda bigabanuka ntibisobanura ko ibyago byose byashize.
3.33Ubwitange n’ubufasha ku muryango mugari
Ubufatanye n’ubufasha mu muryango bushobora kuba ingenzi cyane nyuma y’ibiza. Ariko ubufasha bugomba gutangwa mu buryo buteguye kandi buhujwe.
Niba ushaka gutanga ubufasha:
Vugana n’inzego cyangwa imiryango ishinzwe ibikorwa by’ubutabazi.
Menya neza ibikenewe koko.
Kurikiza amabwiriza y’abahuzabikorwa.
Ntukinjire ku bushake bwawe mu bice byabujijwe.
Ntukabangamire amakipe ashakisha kandi atabara abantu.
Ntukore ku nyubako cyangwa izindi nyubako zishobora kugwa.
Ntukwirakwize amakuru atagenzuwe.
Ntukabuze cyangwa ngo ubangamire imihanda n’inzira bikenewe n’imodoka zitwara abarwayi, abashinzwe kuzimya umuriro n’amakipe y’ubutabazi.
Ubufasha butanzwe ku bushake burushaho kugira akamaro iyo bwinjijwe mu bikorwa by’ubutabazi biteguye kandi bikozwe mu buryo bwizewe.
3.34Itumanaho n’ubuzima bw’amarangamutima
Nyuma y’umutingito, hashobora kugaragara ubwoba, guhangayika, urujijo, kurakara, kugira ikibazo cyo gusinzira no guhangayikira abo mu muryango cyangwa gutinya ko hashobora kongera kubaho imitingito ikurikiraho. Izi mpinduka zishobora kugaragara ku bantu bakuru ndetse no ku bana.
Gerageza:
Kuba uri kumwe n’abandi.
Gukomeza kuvugana n’abagize umuryango ndetse n’abantu wizeye.
Kubona amakuru aturuka ahantu hizewe, utajya uhora ureba amashusho ateye ubwoba.
Gusubizaho gahunda z’ibanze za buri munsi igihe imiterere ibikwemerera.
Kureka abana n’abantu bakuru bakavuga ibibahangayikishije.
Gushaka ubufasha bw’ababigize umwuga igihe umuntu agaragaza imyitwarire ikomeye, ikomeza igihe kirekire cyangwa imubuza gukora neza ibikorwa bye bya buri munsi.
Ku bana, koresha ibisobanuro byoroshye kandi bijyanye n’imyaka yabo.
Ntusezeranye ko nta mutingito uzongera kubaho. Basobanurire ko hashobora kongera kubaho ibindi bintu byinyeganyeza, kandi ubibutse icyo bagomba gukora mu gihe byongera gutangira kunyeganyega.
3.35Nomero z’ubutabazi
Nomero z’ubutabazi zitandukana bitewe n’igihugu, ndetse rimwe na rimwe zikaba zitandukana bitewe n’akarere cyangwa ububasha bw’inzego.
Mbere y’uko habaho ibyago, menya kandi wandike nimero za telefoni zemewe zijyanye n’aho utuye cyangwa aho uri.
Iyo habaye ikibazo gisaba ubutabazi:
Banza uvuge icyabaye.
Vuga aho byabereye mu buryo busobanutse kandi bwuzuye bishoboka.
Vuga umubare w’abantu bakeneye ubufasha.
Sobanura muri make akaga gahari.
Kurikiza amabwiriza uhabwa n’umukozi wakiriye telefoni.
Ntugire icyo uhagarika mu itumanaho kugeza igihe bakubwiye ko urihagarika, keretse bibaye ngombwa kubera impamvu z’umutekano.
Niba imirongo y’itumanaho yuzuye, ntugahamagare bitari ngombwa.
Koresha serivisi z’ubutabazi bwihutirwa gusa mu bihe bisaba koko gutabarwa byihuse.
3.36Amahame akwiye kwibukwa
Akaga ntikarangira iyo kunyeganyega bihagaraye
Hashobora kubaho imitingito ikurikiraho, inkongi z’umuriro, imyuka cyangwa amazi ameneka, kwangirika kw’inyubako n’akandi kaga.
Banza witegereze mbere yo kugenda
Ibirahure, ibisigazwa by’inyubako, insinga n’inyubako zangiritse bishobora gutuma inzira isanzwe iba ahantu hateje akaga.
Sohoka mu nyubako igihe bikenewe kandi bikaba bitekanye
Ntukiruke cyangwa ngo uteze abantu urujijo n’akajagari.
Ntukoreshe asanseri kugeza igihe bizaba byemewe kandi byemejwe ko bitekanye
Koresha inzira zo gusohoka zihari zigikomeza kuba zitekanye.
Jya kure y’inyubako n’ibindi bintu byangiritse
Imitingito ikurikiraho ishobora gutuma ibindi bice bigwa cyangwa inyubako zigwa.
Niba byongeye kunyeganyega, ongera wirinde
Unama — ikingire — ikomeze.
Ntukinjire mu nyubako ziteje akaga kugira ngo ujye gutora ibintu
Ubuzima ni bwo bw’ibanze kuruta ikintu icyo ari cyo cyose.
Ntugerageze gutabara mu nyubako mu buryo utabifitiye ubumenyi
Igikorwa kidakozwe neza gishobora gutuma habaho abandi bahitanwa n’akaga.
Fasha abana, abageze mu myaka y’ubukuru, abantu bafite ubumuga n’abandi bakeneye ubufasha
Bikore utishyira mu kaga bidakenewe.
Genzura amatungo yawe
Ntukemere ko atoroka cyangwa ngo azenguruke ahantu hateje akaga.
Koresha amazi n’ibiribwa bitekanye
Kurikiza amabwiriza y’ubuzima ajyanye n’icyo kibazo.
Koresha itumanaho mu buryo bushyize mu gaciro
Ubutumwa bugufi bushobora kugira akamaro kurushaho igihe imiyoboro y’itumanaho yuzuye.
Shaka amakuru aturuka ku nzego zemewe
Ntukwirakwize ibihuha cyangwa amabwiriza atagenzuwe.
Kurikiza amabwiriza yo gusohoka no kuba ahantu habujijwe
Ntugasubireyo kugeza igihe kuhagaruka bitekanye.
Niba uri mu gice cy’inyanja gifite akaga ka tsunami, sohoka utazuyaje
Jya ahantu hirengeye cyangwa imbere mu gihugu, ukurikije inzira n’amabwiriza yo muri ako gace.
Wibuke
Nyuma y’umutingito
GUMA UTUJE.
Banza witegereze aho uri mbere yo kugenda.
Reba niba wowe n’abantu bari iruhande rwawe bakomeretse.
Jya witegura imitingito ikurikiraho.
Niba byongeye kunyeganyega
UNAMA
IKINGIRE
IKOMEZE
Sohoka mu nyubako igihe bikenewe kandi kuba usohotse bikaba bitekanye.
Ntukoreshe asanseri kugeza igihe hamenyekanye ko ishobora gukoreshwa mu buryo butekanye.
Jya kure y’inyubako, ibice by’inyuma by’inyubako, inkuta, inkingi, insinga n’ibindi byangiritse.
Ntukinjire mu nyubako ziteje akaga.
Ntugacane umuriro niba hashobora kuba hari gaze isohoka.
Fata insinga z’amashanyarazi zaguye nk’aho zishobora kuba zigifite amashanyarazi.
Fasha abana, abageze mu myaka y’ubukuru, abantu bafite ubumuga n’abakeneye ubufasha, utashyira umutekano wawe mu kaga kadakenewe.
Komeza ugenzure amatungo yawe.
Koresha amazi, ibiribwa, ingufu n’itumanaho mu buryo bushyize mu gaciro.
Shaka amakuru aturuka ku nzego zemewe.
Niba uri mu gice cy’inyanja kibangamiwe na tsunami, sohoka ako kanya ujye ahantu hizewe.
Kandi wibuke ihame ry’ibanze
- Banza wirinde.
- Banza usuzume akaga mbere yo gukora.
- Tabara utishyize mu kaga.
- Jya witegura imitingito ikurikira kandi ukurikize amabwiriza y’inzego kugeza igihe ibyo bibazo birangiriye.

Ibimanurwa
© 2026 na Centro del Reino de Paz y Justicia bikoreshwa hakurikijwe amasezerano ya Creative Commons Attribution–NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0). Kugira ngo ubone kopi y'aya masezerano, sura creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0.

