← Porogaramu

Imitingito · Modyile 1 · Icyiciro Nyuma

Imitingito — Igice cya 1 · Icyiciro cya 3: Nyuma

Umutekano, isuzuma, kwimura abantu ahantu hatekanye, no gutangira gusana ibyangiritse

Aho bigarukira: Iyi mfashanyigisho igenewe abantu n’imiryango bifuza kwitegura mu ngo zabo no mu mibereho babamo. Ifite intego zo kwigisha no gukumira. Ntabwo isimbura amabwiriza y’inzego z’ibanze ashinzwe kurengera abasivili, amabwiriza y’inzego zibifitiye ububasha, cyangwa isuzuma ry’umunyamwuga ubifitiye ubushobozi. Buri muntu na buri muryango bagomba guhuza izi nama n’imiturire yabo ndetse n’imibereho barimo. Mu gihe cy’amage, buri gihe mukurikize amabwiriza y’inzego zibishinzwe zo mu bihugu byanyu.

Byavuguruwe: 5 Nzeri 2026

Icyitonderwa

Iyi mfashanyigisho igenewe abantu n’imiryango bifuza kwitegura mu ngo zabo no mu mibereho babamo.

Ifite intego zo kwigisha no gukumira. Ntabwo isimbura amabwiriza y’inzego z’ibanze ashinzwe kurengera abasivili, amabwiriza y’inzego zibifitiye ububasha, cyangwa isuzuma ry’umunyamwuga ubifitiye ubushobozi. Buri muntu na buri muryango bagomba guhuza izi nama n’imiturire yabo ndetse n’imibereho barimo. Mu gihe cy’amage, buri gihe mukurikize amabwiriza y’inzego zibishinzwe zo mu bihugu byanyu.

Ku bibazo, andikira kuri: info@centrodelreinodepazyjusticia.com

Intego y’icyigisho

Kugira ngo uwitabiriye asuzume umutekano we n’uw’aho ari nyuma y’uko isi ihinda, kandi ashyire mu bikorwa ingamba zikwiye zo kwirinda, kwimuka no gutanga ubufasha bw’ibanze nyuma y’umutingito — harimo kwitondera imitingito ikurikira, kugenzura serivisi z’ibanze (gazi, amashanyarazi n’amazi), no kwita ku bana, amatungo ndetse n’abantu bafite ubumuga.

3

Icyiciro cya 3: Nyuma — Umutekano, isuzuma, kwimura abantu ahantu hatekanye, no gutangira gusana ibyangiritse

Iyo kunyeganyega gukomeye kw’umutingito birangiye, ntibisobanuye ko byanze bikunze ko ibyago by’amage biba birangiye. Hashobora kubaho imitingito ikurikiraho, ishobora gutuma ibintu byongera kugwa cyangwa inyubako zari zarangiritse zikagwa.

Ni yo mpamvu, mu minota ya mbere no mu masaha akurikira umutingito, ari ingenzi cyane kugira ubushishozi, kubanza gusuzuma ibikikije mbere yo kwimuka, no gukurikiza amabwiriza y’inzego zibishinzwe n’abatanga ubutabazi bw’ibanze.

Icyihutirwa kurusha ibindi ni: ukurinda ubuzima.

Nyuma yo kunyeganyega

Gusuzuma – Kwirinda – Kwimukira ahantu hatekanye bibaye ngombwa – Gukomeza kumenya amakuru.

3.1

Nyuma y’uko kunyeganyega birangiye

Iyo kunyeganyega birangiye, ntuhite wihutira kujya ku muryango usohoka. Reba vuba aho uri hose, maze urebe niba hari ibyago byihutirwa bikwegereye.

01

Witondere cyane:

Umuryango uri mu nzu yangiritse ureba ibiwukikije: abantu bakomeretse, ibyangiritse ku nkuta, ku nkingi, ku bimene, ku bisenge cyangwa ku ngazi, ibirahure bimenetse, ibintu byaguye, ibikoresho byo mu nzu bidahamye, inzira zifunze, umwotsi cyangwa inkongi z’umuriro, impumuro ya gaz, insinga z’amashanyarazi zangiritse cyangwa zaguye, kumeneka kw’amazi n’ibintu bimanitswe bishobora kugwa.
  • abantu bakomeretse;
  • ibyangiritse ku nkuta, inkingi, ibimene, ibisenge cyangwa ingazi;
  • ibirahure bimenetse;
  • ibintu byaguye;
  • ibikoresho byo mu nzu cyangwa ibindi bintu bidahamye;
  • inzira zifunze;
  • umwotsi cyangwa inkongi z’umuriro;
  • impumuro ya gaz;
  • insinga z’amashanyarazi zangiritse cyangwa zaguye;
  • kumeneka kw’amazi;
  • ibintu bimanitswe bishobora kugwa cyangwa gutandukana.

Niba uri ahantu hatekanye kandi nta kaga gahari kari hafi, komeza utuze maze umenye inzira itekanye kurusha izindi mbere yo kuhava.

02

Niba ari ngombwa kwimuka ukava aho uri

Genda utiruka

Genda utiruka

Koresha inzira zikomeje kuba zitekanye

Koresha inzira zikomeje kuba zitekanye

Ntukoreshe asanseri

Ntukoreshe asanseri

Irinde gusunikana no guteranira hamwe kw’abantu benshi

Irinde gusunikana no guteranira hamwe kw’abantu benshi

Fasha abakeneye ubufasha, ariko wirinde kwishyira mu kaga bitari ngombwa

Fasha abakeneye ubufasha, ariko wirinde kwishyira mu kaga bitari ngombwa

Gumana abana n’abandi bagize itsinda ryawe bari kumwe

Gumana abana n’abandi bagize itsinda ryawe bari kumwe

Jya ahantu hagenwe ho guteranira cyangwa ahantu abayobozi berekanye

Jya ahantu hagenwe ho guteranira cyangwa ahantu abayobozi berekanye

Jyana ibikoresho by’ubutabazi gusa niba biri hafi kandi ushobora kubifata utadindije kwimuka igihe ari ngombwa

Jyana ibikoresho by’ubutabazi gusa niba biri hafi kandi ushobora kubifata utadindije kwimuka igihe ari ngombwa

Umaze gusohoka hanze, jya kure y’inyubako zangiritse, ibice by’inyubako byo ku mpande z’inyuma, za balkoni, imisaya y’inyubako, inkuta, inkingi, insinga z’amashanyarazi n’ibindi bintu bishobora kugwa.

Ntugasubire mu nyubako yangiritse kugeza igihe abayobozi cyangwa inzobere zibifitiye ububasha zemeje ko kuyinjiramo byongera kuba bitekanye.

Umuryango wimukira ahantu ho guhurira hashyizweho ibimenyetso, ufasha umuntu ukuze.
3.2

Witegure imitingito ikurikira

Nyuma y’umutingito wabanje, hashobora kubaho indi mitingito ikurikiraho. Imwe muri yo ishobora kuba ikomeye ku buryo ishobora gutuma ibintu bigwa cyangwa ikarushaho gukaza umurego w’ibyangiritse bisanzwe bihari.

01

Niba hatangiye kongera kubaho kunyeganyega

UNAMA – IKINGIRE – IKOMEZE

UNAMA

UNAMA

Hita wicara hasi.

IKINGIRE

IKINGIRE

Rinda umutwe n’ijosi.

IKOMEZE

IKOMEZE

Ikomeze kugeza igihe kunyeganyega birangiriye.

02

Nyuma y’umutingito ukurikira

Niba usanzwe uri ahantu hafunguye kandi hatekanye, guma kure y’inyubako, inkingi, insinga, inkuta n’ibindi bintu bishobora kugwa.

Abantu bari ahantu hafunguye kandi hatekanye, bari kure y’inyubako, inkingi n’insinga.

Ntukinjire mu nyubako zangiritse mu gihe nta mpamvu ikomeye ibiguteye.

Inyubako yangiritse: ntukinjiremo.

Inyubako yagumye ihagaze nyuma y’umutingito wabanje ishobora kuba yarangiritse ku buryo ibyangiritse bitagaragara byoroshye n’amaso.

3.3

Abana nyuma y’umutingito

Abana bakeneye kurindwa ku mubiri, kugenzurwa no guhabwa ubufasha bubafasha gutuza mu marangamutima.

01

Iyo kunyeganyega birangiye

Reba vuba niba bafite ibikomere bigaragara

Bagumane hafi y’umuntu mukuru ubashinzwe

Ntukemere ko bagenda bonyine ahari imyanda y’inyubako zasenyutse, ibirahure bimenetse, insinga cyangwa ibindi byago

Niba bishoboka, bakoreshe inkweto zifunze kandi zikomeye

Mu gihe cyo kwimuka mu butabazi, mujye mubafata ukuboko cyangwa mubafashe mu buryo bukwiye, mukurikije imyaka yabo n’imiterere y’aho hantu

Ntimukemere ko basubira inyuma kujya gushaka ibikinisho, amatungo cyangwa ibindi bintu

Mubagumishe kure y’inyubako zangiritse n’ibikorwa byo gutabara

Basobanurire mu magambo yoroshye icyo bagomba gukora

Umubyeyi ahumuriza abana babiri mu nzu yangiritse, injangwe iri mu gasanduku ko kuyitwaramo.
02

Ushobora gukoresha amabwiriza nka

“Gumana nanjye”.

“Tugendane”.

“Ntugire icyo ukoraho kiri hasi”.

“Niba umutingito wongeye kubaho, turongera twirinde”.

Irinde gutanga amakuru ateza ubwoba cyangwa gushyira abana bitari ngombwa mu mashusho cyangwa ibihe bishobora kongera umubabaro n’ubwoba bafite.

Igihe bishoboka, bahe ibikorwa byoroshye kandi bitekanye bibafasha gutuza no kumva ko bari kumwe n’abandi.

3.4

Kwimuka hamwe n’amatungo

Nyuma y’umutingito, shaka amatungo yawe igihe ushobora kubikora utishyize mu kaga.

Mbere yo gufungura imiryango ijya hanze, shyira itungo mu buryo bwo kurigenzura kugira ngo ugabanye ibyago byo guhunga.

01

Bitewe n’uko bikwiye

Shyira imbwa umugozi wo kuyobora n’umukandara wo kuyifata

Shyira imbwa umugozi wo kuyobora n’umukandara wo kuyifata

Koresha umunwa w’imbwa (muselière) gusa iyo itungo ribikeneye kandi rimenyereye kuwukoresha

Koresha umunwa w’imbwa (muselière) gusa iyo itungo ribikeneye kandi rimenyereye kuwukoresha

Shyira injangwe n’andi matungo mato mu gasanduku kabugenewe ko kuyatwaramo

Shyira injangwe n’andi matungo mato mu gasanduku kabugenewe ko kuyatwaramo

Gumana amatungo yawe ayobowe kandi agenzurwa neza mu gihe cyose cyo kwimuka

Gumana amatungo yawe ayobowe kandi agenzurwa neza mu gihe cyose cyo kwimuka

02

Ntukemere ko amatungo agenda yisanzuye ahantu hashobora kuba hari:

Ibirahure bimenetse

Ibirahure bimenetse

Ibintu bikomeretsa cyangwa bikata

Ibintu bikomeretsa cyangwa bikata

Imyanda y’inyubako zasenyutse

Imyanda y’inyubako zasenyutse

Ibintu cyangwa imiti byamenetse

Ibintu cyangwa imiti byamenetse

Insinga z’amashanyarazi

Insinga z’amashanyarazi

Ahantu hashyushye cyane

Ahantu hashyushye cyane

Ibindi byago

Ibindi byago

Umuryango ufite imbwa ifashwe ku mugozi n’umukandara n’injangwe iri mu gasanduku ko kuyitwaramo, berekeza ahantu ho guhurira.

Urusaku, intabaza, abantu, andi matungo n’imitingito ikurikiraho bishobora gutuma amatungo yitwara mu buryo butateganyijwe, ndetse n’iyo ubusanzwe aba atuje.

Ntukinjiremo.

Ntugasubire mu nyubako idatekanye cyangwa ishobora guteza akaga, ugamije gusa gushaka itungo.

Iyo imiterere y’aho hantu ituma ushobora kurishaka utishyize mu kaga gakomeye, bikore witonze.

3.5

Kuva ahantu haba abantu benshi

Iyo umutingito umaze guhagarara mu kigo cy’ubucuruzi, mu isoko rinini, muri sinema, mu nzu y’imyidagaduro, kuri sitade, mu rusengero, ku ishuri, kuri sitasiyo, muri salle cyangwa ahandi hantu hari abantu benshi, irinde kwihutira kwivanga mu kivunge cy’abantu.

Kurikiza amabwiriza y’abakozi bashinzwe aho hantu, abashinzwe ubutabazi, inzego z’ubutabazi cyangwa abayobozi.

01

Mu gihe cyo kwimuka

Genda utiruka

Ntugasunike abandi

Komeza kuba maso ku bintu bimanitse cyangwa byangiritse bishobora kugwa

Ntukoreshe asanseri

Ntugerageze kunyura imbere y’abandi bantu ubacamo

Witondere ibirahure bimenetse, ibisigazwa by’inyubako n’ibintu byaguye

Abana n’abantu bakeneye ubufasha mugume hamwe

Witegure kongera kwikinga niba habayeho undi mutingito ukurikira

Kuva mu nyubako: umushinzwe ubutabazi ayobora itsinda ry’abantu, harimo umugore ukuze ufite inkoni, birinda asanseri ifunze.
02

Niba uri mu mbaga y’abantu begeranye cyane

Irinde kurwanya mu buryo butaziguye icyerekezo abantu barimo kuganamo

Irinde kurwanya mu buryo butaziguye icyerekezo abantu barimo kuganamo

Niba bishoboka, gerageza kwimuka buhoro buhoro ahantu hatari abantu benshi

Niba bishoboka, gerageza kwimuka buhoro buhoro ahantu hatari abantu benshi

Gumana amaboko ahinnye imbere y’umubiri kugira ngo ubone umwanya wo guhumeka

Gumana amaboko ahinnye imbere y’umubiri kugira ngo ubone umwanya wo guhumeka

Komeza kuringaniza umubiri kandi wirinde kugenda cyangwa gukora ibintu mu buryo butunguranye

Komeza kuringaniza umubiri kandi wirinde kugenda cyangwa gukora ibintu mu buryo butunguranye

Nugwa kandi ntubashe guhita uhaguruka, rinda umutwe n’ijosi, kandi gerageza kuryama ku ruhande cyangwa kwishyira mu mwanya ukomatanye kugeza ushoboye kongera guhaguruka

Nugwa kandi ntubashe guhita uhaguruka, rinda umutwe n’ijosi, kandi gerageza kuryama ku ruhande cyangwa kwishyira mu mwanya ukomatanye kugeza ushoboye kongera guhaguruka

3.6

Niba habaho ingaruka z’umwuzure wa tsunami

Umutingito ubaye mu gace kari ku nkombe z’inyanja ushobora gutera umwuzure wa tsunami.

01

Niba uri hafi y’inkombe kandi…

Umutingito wari ukomeye

Umutingito wari ukomeye

Kunyeganyega kwaramaze igihe

Kunyeganyega kwaramaze igihe

Wakiriye ubutumwa bwemeza ko hari akaga ka tsunami

Wakiriye ubutumwa bwemeza ko hari akaga ka tsunami

Ubona amazi y’inyanja asubiye inyuma cyangwa yazamutse mu buryo budasanzwe

Ubona amazi y’inyanja asubiye inyuma cyangwa yazamutse mu buryo budasanzwe

Wumva urusaku rudasanzwe ruturutse ku nyanja

Wumva urusaku rudasanzwe ruturutse ku nyanja

Abayobozi bategetse ko abantu bimuka

Abayobozi bategetse ko abantu bimuka

Hita uhunga uve ku nkombe z’inyanja!

Ntutegereze byanze bikunze ko habanza gutangwa ubutumwa bwemewe n’ubuyobozi niba hari ibimenyetso kamere bigaragara by’uko hashobora kuba tsunami.

Umuryango n’itungo bakurikira inzira yo guhungiramo tsunami ishyizweho ibimenyetso, bava ku nkombe berekeza ahantu hirengeye.

Jya imbere mu gihugu cyangwa ujye ahantu hirengeye, unyuze mu nzira zateganyijwe kandi zashyizweho ibimenyetso zo kwimuka. Ntwegere inkombe ngo urebe inyanja.

Niba bidashoboka kugera ahantu hirengeye, koresha inyubako ubuyobozi bwagaragaje cyangwa bwemeje ko ikwiriye gukoreshwa mu kwimuka ujya mu nyubako ndende, maze ujye ku rwego rw’inyubako rwerekanwe.

Ntishyirireho ku giti cyawe intera cyangwa ubuhagarike bw’ahantu nk’aho ari byo byizewe hose. Uturere tugenewe kwimukirwamo dutandukana bitewe n’imiterere y’ubutaka, imiterere y’inkombe n’imigambi yashyizweho kuri buri hantu.

Ntugasubire ku nkombe nyuma y’umuhengeri wa mbere. Tsunami ishobora kuba igizwe n’imihengeri myinshi, ishobora gutandukanywa n’ibihe birebire.

Guma ahantu hizewe kugeza igihe abayobozi batangarije ku mugaragaro ko akaga karangiye.

3.7

Abantu bagwiriwe n’ibikuta by’inyubako

01

Niba ugwiriwe n’ibyangiritse

  • Gumana ituze uko ushoboye kose.

  • Irinde kugenda cyangwa gukora ku bintu bitari ngombwa bishobora kwimura ibyasenyutse by’inyubako bitarajegajega.

  • Rinda izuru n’umunwa umukungugu ukoresheje agapfukamunwa; niba ugafite, koresha umwambaro.

  • Ntucane imisumari, amatara yaka, buji cyangwa undi muriro uwo ari wo wose.

  • Ntukore ku bikoresho cyangwa insinga z’amashanyarazi.

  • Koresha ifirimbi niba uyifite.

  • Kubita buri gihe umuyoboro, urukuta cyangwa ikindi kintu gishobora gutwara amajwi.

  • Taka gusa igihe bibaye ngombwa kugira ngo uhamagare abagutabara, kandi ugerageze kubika ingufu.

  • Koresha telefoni usabe ubufasha cyangwa utange amakuru y’aho uri niba ufite umurongo kandi ubishoboye (wibuke kubika umuriro wa batiri uko bishoboka kose).

  • Niba bishoboka, menyesha umubare w’abantu baguye mu byago batabasha gusohoka n’akaga ako ari ko kose ushobora kubona.

Umuntu wagwiriwe n’ibyasenyutse, yipfutse umunwa akubita umuyoboro n’ikintu, telefoni iri hafi ye.
Ntucane imisumari cyangwa amatara yaka

Ntucane imisumari cyangwa amatara yaka

Ntukore ku bikoresho by’amashanyarazi

Ntukore ku bikoresho by’amashanyarazi

Ntugerageze kwimura ibintu biremereye cyangwa ibice by’inyubako, niba kubyimura bishobora gutuma ibyasenyutse byimuka.

Niba wakomeretse, gerageza guhagarika kuva kw’amaraso ahagerwaho ukoresheje gukandira ku gikomere, igihe ubishoboye.

Komeza witeguye ko hashobora kubaho imitingito yisubiramo.

3.8

Gufasha abantu baguye mu kaga

Abantu ba mbere bagera ku muntu wakomeretse nyuma y’umutingito bashobora kuba abo mu muryango we, abaturanyi, abahisi n’abagenzi cyangwa abandi bagize umuryango mugari. Ariko kandi, gutabara umuntu utabanje gusuzuma ibyago bihari bishobora gutuma habaho abandi bahitanwa n’ibyo byago.

Mbere yo kugerageza gutabara:

Itegereze – Suzuma – Ntube undi muntu wateza akaga.

Ntukinjire mu nyubako yangiritse bikomeye, iri mu kaga ko gusenyuka, irimo inkongi y’umuriro, ifite imyuka ya gaze isohoka, insinga z’amashanyarazi zikiriho umuriro cyangwa ibindi byago bikomeye.

Inyubako yangiritse bikomeye, ishobora gufatwa n’inkongi y’umuriro no gusenyuka, ifite ikimenyetso cyo kutayinjiramo.
01

Niba umuntu wafatiwe mu matongo agaragara

  • Ganira na we.

  • Shakisha uko wabimenya, uko bishoboka, niba akiri maso kandi niba yakomeretse.

  • Hita ubimenyesha serivisi z’ubutabazi.

  • Tanga neza ahantu aherereye.

  • Komeza kuvugana na we.

  • Mufashe gutuza.

  • Mubwire kwirinda kunyeganyega bitari ngombwa.

  • Kuraho gusa ibintu bito, bitaremereye kandi bigaragara ko nta kaga biteza, igihe bibaye ngombwa kugira ngo ubashe kumufasha.

  • Ntukureho ibintu bishyigikira ibice by’inyubako.

  • Ntukimure imirongo y’inyubako, inkingi, ibisenge cyangwa ibindi bice byubaka inyubako.

  • Ntukoreshe za jeki, ibikoresho byo guterura cyangwa ubundi buryo bwateguwe bidafite umutekano kugira ngo uterure inyubako ziremereye, keretse ufite amahugurwa yihariye kandi imiterere y’ahantu ikwemerera kubikora mu buryo butekanye.

Umugore avugana n’umuntu wagwiriwe n’ibyasenyutse mu gihe imbangukiragutabara igeze aho.
Ntukureho ibintu bishyigikira ibice by’inyubako

Ntukureho ibintu bishyigikira ibice by’inyubako

Ntukimure imirongo y’inyubako, inkingi cyangwa ibindi bice byubaka inyubako

Ntukimure imirongo y’inyubako, inkingi cyangwa ibindi bice byubaka inyubako

Ntukoreshe za jeki cyangwa ibikoresho byo guterura bitateguwe neza

Ntukoreshe za jeki cyangwa ibikoresho byo guterura bitateguwe neza

Zirikana ko kwimura ikintu gisa n’aho cyihariye bishobora guhungabanya ubudahangarwa bw’inyubako yose, bigatuma isenyuka.

Gusenyuka gukurikirana: kwimura ikintu kimwe gishobora guhungabanya inyubako yose.

Ibikorwa byo gushakisha no gutabara abantu mu nyubako zasenyutse bigomba, igihe cyose bishoboka, gukorwa n’abakozi babihuguriwe kandi bafite ibikoresho bikwiye.

Abakozi babihuguriwe kandi bafite ibikoresho bikwiye bakora igikorwa cyo gushakisha no gutabara mu nyubako.
3.9

Ubufasha bw’ibanze

01

Nyuma yo kugenzura ko aho hantu hatekanye ku rugero rushoboka

  • Shakisha abantu bakomeretse.

  • Saba ubufasha kuri serivisi z’ubutabazi igihe bishoboka.

  • Niba warahawe amahugurwa y’ubufasha bw’ibanze, bukoreshe ukurikije ibyo uzi n’ubushobozi ufite.

  • Banza wite ku bibazo bishobora gushyira ubuzima bw’umuntu mu kaga ako kanya.

Umugore yita ku mugabo wakomeretse mu muhanda mu gihe imbangukiragutabara igeze aho; abandi baturanyi bari hafi.
02

Ntukimure umuntu wakomeretse bikomeye keretse

Abantu babiri bimura witonze umuntu wakomeretse, hari ikimenyetso cyerekana ko kumwimura bibujijwe keretse bibaye ngombwa.

Hari akaga gakomeye hantu.

Biba ngombwa cyane kugira ngo hatangwe ubufasha bukenewe mu kurokora ubuzima.

Cyangwa abakozi babihuguriwe bakaba babitegetse.

03

Niba hari kuva amaraso menshi hanze kandi ushobora kubikemura mu buryo butekanye, kanda ku gikomere ukoresheje igikoresho cyangwa umwenda usukuye uboneka.

04

Komeza kuba hafi y’uwo muntu kandi umurinde ubukonje, ubushyuhe bukabije cyangwa ibindi bintu byo mu bidukikije, mu gihe utegereje ubufasha.

05

Ntugahe umuntu wakomeretse bikomeye, utaye ubwenge cyangwa ufite ihinduka mu mitekerereze ibyo kurya, ibyo kunywa cyangwa imiti, keretse ubitegetswe n’abakozi b’ubuzima.

3.10

Inkongi z’umuriro, gaze n’amashanyarazi

Nyuma y’umutingito, inkongi z’umuriro zishobora kwaduka, kandi imiyoboro ya gaze n’amashanyarazi ishobora kwangirika.

01

Niba wumva impumuro ya gaze cyangwa ugakeka ko hari gaze isohoka

Ntucane inkoni z’umuriro, amatara acanwa n’amavuta, buji cyangwa izindi ndimi z’umuriro.

Ntucane inkoni z’umuriro, amatara acanwa n’amavuta, buji cyangwa izindi ndimi z’umuriro.

Ntunywe itabi.

Ntunywe itabi.

Ntukore kuri za interrupteur z’amashanyarazi.

Ntukore kuri za interrupteur z’amashanyarazi.

Ntugacomeke cyangwa ngo ukuremo ibikoresho by’amashanyarazi.

Ntugacomeke cyangwa ngo ukuremo ibikoresho by’amashanyarazi.

Va aho hantu.

Va aho hantu.

Jya kure y’aho hantu.

Jya kure y’aho hantu.

Menyesha uko ibintu bimeze serivisi z’ubutabazi cyangwa ikigo gishinzwe iyo serivisi.

Menyesha uko ibintu bimeze serivisi z’ubutabazi cyangwa ikigo gishinzwe iyo serivisi.

Funga umuyoboro mukuru wa gaze gusa niba uzi uko ubikora, ushobora kuwugeraho mu buryo butekanye, kandi amabwiriza yo muri ako gace asaba ko ubikora.

Imiyoboro cyangwa uburyo bwo gukoresha gaze byafunzwe kubera gukekwa ko hari gaze isohoka ntibugomba kongera gufungurwa cyangwa gukoreshwa kugeza igihe bugenzuwe hakurikijwe amabwiriza yo muri ako gace.

02

Niba ubona ibyangiritse ku mashanyarazi

Jya kure y’ibi bikurikira:

Insinga z’amashanyarazi zaguye

Insinga z’amashanyarazi zaguye

Insinga z’amashanyarazi zigaragara

Insinga z’amashanyarazi zigaragara

Ibikoresho cyangwa imiyoboro y’amashanyarazi byatose

Ibikoresho cyangwa imiyoboro y’amashanyarazi byatose

Imirabyo y’amashanyarazi

Imirabyo y’amashanyarazi

Udusanduku tugenzurirwamo amashanyarazi twangiritse

Udusanduku tugenzurirwamo amashanyarazi twangiritse

Ibikoresho by’amashanyarazi byangiritse

Ibikoresho by’amashanyarazi byangiritse

Fata buri nsinga z’amashanyarazi zaguye hasi nk’aho zishobora kuba zigifite umuriro w’amashanyarazi.

Ntukore ku nsinga cyangwa ku kintu icyo ari cyo cyose kizikozeho.

Niba ushobora guhagarika amashanyarazi uri ahantu hatekanye kandi ukaba uzi uko bikorwa neza, bikore ukurikije amabwiriza yashyizweho agenga iyo nyubako cyangwa iyo sisitemu.

Bitabaye ibyo, tegereza ko abakozi babihuguriwe babikora.

3.11

Kwinjira mu nyubako nyuma y’umutingito

Ntuhite winjira mu nyubako nyuma y’umutingito.

Kuba inyubako itagaragara nk’aho yasenyutse ntibisobanura ko yizewe kandi itekanye.

Iyo inzego zibishinzwe zibujije abantu kwinjira ahantu runaka cyangwa mu nyubako runaka, kubahiriza ayo mabwiriza.

02

Mbere yo kwegera

Reba uri ku ntera itekanye.

Umuntu areba inyubako yangiritse ari ku ntera itekanye.

Witondere ibi bikurikira:

Inyubako ihengamye ku buryo bugaragara

Inyubako ihengamye ku buryo bugaragara

Ibice by’inyubako byasenyutse

Ibice by’inyubako byasenyutse

Imyenge minini

Imyenge minini

Inkingi cyangwa imitambiko byangiritse

Inkingi cyangwa imitambiko byangiritse

Ibice by’inyubako byahinduye imiterere

Ibice by’inyubako byahinduye imiterere

Ingazi zangiritse

Ingazi zangiritse

Amabaraza atagifite umutekano

Amabaraza atagifite umutekano

Ibikuta byatandukanye

Ibikuta byatandukanye

Ibikoresho byubatsi bitangiye kuva ku nyubako

Ibikoresho byubatsi bitangiye kuva ku nyubako

Ibirahure

Ibirahure

Ibyuma bikonjesha cyangwa bishyushya umwuka

Ibyuma bikonjesha cyangwa bishyushya umwuka

Ibyapa

Ibyapa

Imiyoboro y’amazi yo ku nkuta cyangwa ku gisenge

Imiyoboro y’amazi yo ku nkuta cyangwa ku gisenge

Antene

Antene

Ibintu bimanitse

Ibintu bimanitse

Insinga z’amashanyarazi

Insinga z’amashanyarazi

Inkongi z’umuriro

Inkongi z’umuriro

Impumuro ya gaze

Impumuro ya gaze

Amazi menshi ameneka

Amazi menshi ameneka

Ubutaka bwarohamye cyangwa bwahinduye imiterere

Ubutaka bwarohamye cyangwa bwahinduye imiterere

Niba ubona inyubako yangiritse bikomeye, jya kure yayo kandi ntuyinjiremo.

Niba ubona inyubako yangiritse bikomeye, jya kure yayo kandi ntuyinjiremo.

Ntuhagarare hafi y’inkuta zo hanze z’inyubako, amakonde, ibice by’inyubako bisohoka ku nkuta cyangwa inkuta zangiritse.

Ntuhagarare hafi y’inkuta zo hanze z’inyubako, amakonde, ibice by’inyubako bisohoka ku nkuta cyangwa inkuta zangiritse.

Undi mutingito ushobora gutuma ibice by’inyubako bigwa cyangwa inyubako igasenyuka.

Undi mutingito ushobora gutuma ibice by’inyubako bigwa cyangwa inyubako igasenyuka.

3.12

Ibimenyetso by’akaga bisaba kugira ubwitonzi budasanzwe

Fata ibi bikurikira nk’ibimenyetso by’akaga gakomeye cyane:

Inyubako yasenyutse yose cyangwa igice cyayo

Inyubako yasenyutse yose cyangwa igice cyayo

Inyubako ihengamye cyangwa yimutse ku buryo bugaragara

Inyubako ihengamye cyangwa yimutse ku buryo bugaragara

Inkingi cyangwa imitambiko byangiritse cyane

Inkingi cyangwa imitambiko byangiritse cyane

Ingazi yahindutse imiterere, yatandukanye n’inyubako cyangwa yasenyutse

Ingazi yahindutse imiterere, yatandukanye n’inyubako cyangwa yasenyutse

Igorofa cyangwa hasi y’inyubako byahinduye imiterere

Igorofa cyangwa hasi y’inyubako byahinduye imiterere

Imyenge minini mu bice by’ingenzi by’inyubako

Imyenge minini mu bice by’ingenzi by’inyubako

Amabaraza yangiritse

Amabaraza yangiritse

Inkuta zidahamye

Inkuta zidahamye

Impumuro ya gaze

Impumuro ya gaze

Umwotsi cyangwa inkongi y’umuriro

Umwotsi cyangwa inkongi y’umuriro

Imirabyo y’amashanyarazi cyangwa insinga z’amashanyarazi zangiritse

Imirabyo y’amashanyarazi cyangwa insinga z’amashanyarazi zangiritse

Impumuro y’ibikoresho by’amashanyarazi byahiye

Impumuro y’ibikoresho by’amashanyarazi byahiye

Imiyoboro y’amazi cyangwa indi miyoboro yamenetse bikomeye

Imiyoboro y’amazi cyangwa indi miyoboro yamenetse bikomeye

Ubutaka bwatose

Ubutaka bwatose

Imyobo minini cyangwa ibinogo byacukutse mu butaka

Imyobo minini cyangwa ibinogo byacukutse mu butaka

Ibintu biremereye byavuye aho byari bifashe cyangwa bidahamye

Ibintu biremereye byavuye aho byari bifashe cyangwa bidahamye

Inzugi zitangiye gupfunduka cyangwa gufunguka nabi mu buryo butunguranye zishobora kuba ikimenyetso cy’uko inyubako yagize ihinduka ry’imiterere, ariko ibyo byonyine ntibihagije kugira ngo hamenyekane uko imiterere y’inyubako ihagaze.

Ntugerageze kwikorera wenyine isuzuma rya tekiniki ry’umutekano w’imiterere y’inyubako.

Iyo hari ugushidikanya, guma hanze kandi utegereze isuzuma ry’inzego zibishinzwe cyangwa ry’abanyamwuga babifitiye ubushobozi.

3.13

Niba kwongera kwinjira mu nyubako byemewe

Garuka gusa igihe imiterere y’umutekano n’amabwiriza y’abayobozi bibyemeye.

Umaze kongera kwinjira:

Jya witondera imitingito ikurikira.

Komeza kumenya inzira yo gusohokeramo.

Ntukoreshe ibyuma bizamura abantu (ascenseurs) kugeza igihe byemejwe ko bitekanye.

Ntiwegere bidakenewe za balkoni, amadirishya yangiritse cyangwa ibindi bintu bidahamye.

Koresha inkweto zifunze kandi zikomeye.

Koresha itara ryo mu ntoki niba urumuri rudahagije.

07

Itondere ibirahure, imisumari, ibintu bikata n’amazi cyangwa andi mazi yamenetse.

08

Ntukore ku bikoresho by’amashanyarazi byatose cyangwa byangiritse.

09

Ntucane umuriro.

10

Muramutse mwumvise impumuro ya gaze, muhite musohoka aho hantu.

11

Muramutse mubonye ibindi byangiritse bishya, musohoke kandi mutange amakuru kuri iyo mimerere.

Ntumare imbere mu nyubako igihe kirenze icy’ingenzi mu gihe hakiri ukutamenya neza uko inyubako imeze.

3.14

Ibikoresho by’ingenzi

Umutingito ukomeye ushobora guhagarika by’agateganyo:

Amashanyarazi

Amashanyarazi

Amazi meza

Amazi meza

Gazi

Gazi

Itumanaho

Itumanaho

Ubwikorezi

Ubwikorezi

Ubucuruzi

Ubucuruzi

Serivisi z’ubuzima

Serivisi z’ubuzima

Izindi serivisi z’ingenzi

Izindi serivisi z’ingenzi

Koresha ibikoresho by’ubutabazi wateguye mbere.

Shyira imbere:

Amazi atekanye

Amazi atekanye

Ibiribwa bikwiye

Ibiribwa bikwiye

Imiti y’ingenzi

Imiti y’ingenzi

Agasanduku k’ubutabazi

Agasanduku k’ubutabazi

Amatara yo mu ntoki

Amatara yo mu ntoki

Radiyo

Radiyo

Amabateri

Amabateri

Ibikoresho by’itumanaho

Ibikoresho by’itumanaho

Ibikoresho by’isuku

Ibikoresho by’isuku

Inyandiko z’ingenzi

Inyandiko z’ingenzi

Ibikoresho byihariye bikenewe ku bana, abantu bageze mu zabukuru, abantu bafite ubumuga n’amatungo

Ibikoresho byihariye bikenewe ku bana, abantu bageze mu zabukuru, abantu bafite ubumuga n’amatungo

Koresha neza kandi mu buryo bushyize mu gaciro umutungo uhari.

Ntukinjire mu nyubako ishobora guteza akaga ugamije gusa kujyayo gufata ibintu.

Niba ukeneye ibikoresho byasigaye mu nyubako, tegereza kugeza igihe kuyigeramo bizashoboka mu buryo bwizewe.

Gusubirana ibintu by’umuntu ntibigomba na rimwe gushyirwa imbere y’ubuzima.

3.15

Amazi nyuma y’umutingito

Ibyangiritse ku miyoboro y’amazi bishobora kugira ingaruka ku bwiza bw’amazi.

Witondere amatangazo y’inzego zibishinzwe yerekeranye n’uko ayo mazi akwiriye kunyobwa.

Niba inzego zibishinzwe ziburira ko amazi ashobora kuba yanduye, ntukoreshe ayo mazi mu:

Kuyanywa

Gutegura amafunguro

Koza amenyo

Gukora urubura

Koza ibikoresho bigenewe gutegurirwamo cyangwa kuriramo amafunguro

Gutegura amafunguro y’abana

Koresha amazi yo mu icupa rifunze neza cyangwa andi mazi inzego zibishinzwe zemeje ko afite umutekano.

Niba inzego zibishinzwe zishyizeho amabwiriza yo guteka, kwica udukoko cyangwa gutunganya amazi, kurikiza ayo mabwiriza neza uko yakabaye.

Ntukibwire ko amazi adafite umutekano kubera gusa ko habayeho umutingito; kurikiza amabwiriza ajyanye n’imiterere y’aho uri.

3.16

Ibiribwa

Nyuma yo kubura umuriro w’amashanyarazi cyangwa kuba hari ibishoboka ko ibiribwa byanduye:

Jugunya ibiribwa byahuye n’amazi yanduye igihe bidashobora kozwa cyangwa gutunganywa mu buryo bwizewe.

Ntukarye ibiribwa bifite impumuro, isura cyangwa imiterere idasanzwe.

Jugunya ibiribwa biri mu bikoresho bifunguye, byangiritse, byabyimbye cyangwa bitangiye gutemba.

Witondere cyane ibiribwa byangirika vuba byamaze igihe bidashyizwe ahantu hakonje.

Mu gihe umuriro w’amashanyarazi wabuze, komeza firigo n’icyuma gikonjesha ibiribwa bifunze igihe kirekire gishoboka.

Ntukarye ku kiribwa kugira ngo umenye niba kigifite umutekano wo kuribwa.

Kurikiza amabwiriza y’inzego z’ubuzima yerekeye kubika isuku n’isukura no kurya ibiribwa.

3.17

Isuku n’isukura

Guhagarara kwa serivisi z’amazi, imiyoboro y’amazi yanduye no gutwara imyanda bishobora guteza ibibazo by’ubuzima. Mu buryo bushoboka, komeza:

01Kugira isuku y’intoki

Kugira isuku y’intoki

02Gutunganya ibiribwa mu buryo bwizewe

Gutunganya ibiribwa mu buryo bwizewe

03Gutandukanya imyanda

Gutandukanya imyanda

04Koza no kwita ku bikomere

Koza no kwita ku bikomere

05Kubungabunga isuku n’imimerere myiza y’isuku

Kubungabunga isuku n’imimerere myiza y’isuku

06

Ntukoreshe amazi ashobora kuba yanduye mu bikorwa by’isuku bijyanye n’ibiribwa.

07

Irinde gukora ku mazi y’imyanda mu buryo butaziguye.

08

Jya ukomeza abana n’amatungo kure y’amazi adatemba, imyanda, ibishingwe n’ibintu utazi icyo ari cyo.

3.18

Amakuru nyuma y’umutingito

Nyuma y’ibiza, ibihuha n’amakuru atari yo bishobora gukwirakwira vuba.

Kura amakuru kuri:

Inzego zishinzwe kurengera abaturage

Inzego zishinzwe ubutabazi

Serivisi zishinzwe iby’iteganyagihe

Inzego z’ubuzima

Ubuyobozi bw’inzego z’ibanze

Inzego z’umutekano

Ibitangazamakuru bitangaza amakuru yemewe kandi ashobora kugenzurwa

Koresha radiyo igendanwa igihe amashanyarazi cyangwa imiyoboro y’itumanaho bitabonetse.

Ntukwirakwize ubutumwa udashobora kugenzura inkomoko yabwo.

Witondere cyane amakuru yerekeye:

Imitingito ikurikira umutingito wa mbere

Imitingito ikurikira umutingito wa mbere

Kwimurwa kw’abaturage

Kwimurwa kw’abaturage

Tsunami

Tsunami

Inkongi z’umuriro

Inkongi z’umuriro

Uko amazi ameze

Uko amazi ameze

Ihagarara rya serivisi zitandukanye

Ihagarara rya serivisi zitandukanye

Imihanda yafunzwe

Imihanda yafunzwe

Ahantu ho kuba by’agateganyo cyangwa ubuhungiro

Ahantu ho kuba by’agateganyo cyangwa ubuhungiro

Ibigo bitangirwamo ubufasha

Ibigo bitangirwamo ubufasha

Abantu baburiwe irengero

Abantu baburiwe irengero

Gusubira mu duce twimuwemo abaturage

Gusubira mu duce twimuwemo abaturage

3.19

Ibigo bitanga ubufasha ku bantu

Nyuma y’umutingito ukomeye, inzego zibishinzwe n’imiryango itanga ubutabazi zishobora gushyiraho ubuhungiro, aho kwakirira abantu, ibigo bitanga ubufasha, ibigo by’ubuzima cyangwa ahandi hantu hagenewe gufasha abaturage bagizweho ingaruka n’ibiza. Kuboneka kwabyo, aho biherereye n’ubufasha bitanga bizaterwa n’imiterere ya buri kibazo cy’ibiza.

Shaka amakuru uyakuye ku nzego zemewe.

Ukurikije uko ibintu bimeze mu gace runaka, ibi bigo bishobora gutanga:

Amazi

Amazi

Ibiryo

Ibiryo

Ubuvuzi

Ubuvuzi

Aho kuba by’agateganyo

Aho kuba by’agateganyo

Imyambaro

Imyambaro

Ibikoresho by’isuku

Ibikoresho by’isuku

Amakuru

Amakuru

Aho bashyuriza ibikoresho by’ikoranabuhanga

Aho bashyuriza ibikoresho by’ikoranabuhanga

Uburyo bwo gutumanaho

Uburyo bwo gutumanaho

Ubujyanama mu by’imibereho y’abantu

Ubujyanama mu by’imibereho y’abantu

Ubufasha bwo mu byiyumvo

Ubufasha bwo mu byiyumvo

Ubufasha ku bantu bafite ubumuga n’abandi bafite ibikenewe byihariye

Ubufasha ku bantu bafite ubumuga n’abandi bafite ibikenewe byihariye

Uburyo bwo gushakisha cyangwa kwandikisha abantu

Uburyo bwo gushakisha cyangwa kwandikisha abantu

Amakuru ku bantu baburiwe irengero

Amakuru ku bantu baburiwe irengero

Ubuyobozi n’amabwiriza ku bakorerabushake

Ubuyobozi n’amabwiriza ku bakorerabushake

Izindi serivisi z’ubutabazi

Izindi serivisi z’ubutabazi

Ntukihutire kujya ku kigo runaka ushingiye ku makuru ashaje cyangwa atagenzuwe.

Emeza ibigo by’ubufasha bikora koko nyuma y’umutingito.

3.20

Uko wahura n’abagize umuryango

Nyuma y’umutingito, itumanaho n’ubwikorezi bishobora guhungabana. Ntukazenguruke umujyi bitari ngombwa ushakisha abagize umuryango, niba ibyo bisaba kunyura ahantu hashobora guteza akaga. Koresha gahunda y’umuryango mwari mwateguye mbere.

Umuhanda w’umujyi wangiritse nyuma y’umutingito
01Ahantu ho guhurira hafi

Ahantu ho guhurira hafi

Niba abagize umuryango bari mu rugo cyangwa hafi yarwo, nimujye ahantu h’ihuriro hizewe mwari mwemeranyijeho mbere. Aho hantu hagomba kuba kure y’inkuta z’inyubako, inkuta, inkingi, insinga n’ibindi bishobora guteza akaga.

02Kwimuka ku mugaragaro

Kwimuka ku mugaragaro

Ntugerageze kwambuka ahantu hagizweho ingaruka, ibiraro byangiritse, ahantu hafunzwe cyangwa ahantu hateje akaga kugira ngo ugere gusa aho mwari mwateganyije guhurira. Iyo abayobozi bategetse ko muva mu gace runaka, mujye ahantu hagenewe kwimukirwamo, mu buhungiro cyangwa mu gace gafite umutekano hagaragajwe.

03Ahantu h’ihuriro hasimbura ahandi

Ahantu h’ihuriro hasimbura ahandi

Niba abagize umuryango bari ahantu hatandukanye, mukoreshe ahantu h’ihuriro hasimbura ahandi hateganyijwe muri gahunda y’umuryango, igihe kuhagera bitekanye. Umutekano uza mbere yo kongera guhura ako kanya.

Iyo bishoboka, menyesha abagize umuryango wawe aho uri n’aho ugana. Buri gihe kurikiza amabwiriza y’abayobozi kandi ukomeze gukurikirana amakuru atangwa ku mugaragaro.

3.21

Uko wamenyesha ko uri mu mutekano

Imiyoboro ya telefoni ishobora kuba yuzuyemo abantu bayikoresha nyuma y’ibiza cyangwa ibihe by’ubutabazi.

01

Irinde guhamagara telefoni igihe kirekire bitari ngombwa.

Iyo itumanaho rikora, hitamo kohereza ubutumwa bugufi.

02

Ubutumwa bw’ingirakamaro bushobora kuvuga buti:

“Meze neza kandi ndi ahantu hatekanye. Ndi i [ahantu]. Ndi kujya i [aho nerekeza]. Igihe: [igihe].”

Niba ukeneye ubufasha, bivuge mu buryo busobanutse:

“Nkeneye ubufasha. Ndi ahantu [ahantu ndi]. Turi abantu [umubare]. [Ibisobanuro bigufi by’ikibazo dufite].”

03

Iyo bishoboka:

Koresha ubutumwa bugufi cyangwa serivisi zo kohereza ubutumwa

Irinde kohereza amafoto, amashusho na dosiye nini niba umuyoboro w’itumanaho urimo abantu benshi

Gabanya itumanaho ridakenewe

Bika umuriro wa batiri

Komeza guha amakuru umuntu w’umuhuza umuryango wari warahisemo mbere

Umuntu w’umuhuza uri hanze y’ahantu hagizweho ingaruka ashobora gufasha gukusanya amakuru y’abagize umuryango batandukanye no kuyahuza, igihe imiyoboro y’itumanaho yo muri ako gace yaba yuzuye.

Ntukishingikirize gusa kuri porogaramu imwe, urubuga rumwe nkoranyambaga cyangwa uburyo bumwe bw’itumanaho.

3.22

Bungabunga batiri ya telefoni

Nyuma y’umutingito, amashanyarazi ashobora kumara igihe kirekire adahari. Kugira ngo ubike umuriro wa batiri:

Gabanya urumuri rwa ekara

Funga porogaramu udakeneye

Koresha uburyo bwo kubika umuriro wa batiri

Zimya imiyoboro y’itumanaho udakoresha

Irinde kureba amashusho

Irinde guhamagara igihe kirekire

Koresha batiri zo hanze (power bank) igihe zihari

Bika umuriro uhagije kugira ngo ukoreshwe mu itumanaho ry’ingenzi no kwakira ubutumwa bw’imbuzi.

Ntuzimye imikorere y’ibikoresho ikenewe kugira ngo wakire ubutumwa bw’imbuzi cyangwa amakuru yemewe, igihe ibyo bishoboka binyuze ku gikoresho cyawe.

3.23

Abantu bafite ubumuga n’abandi bafite ibyifuzo byihariye byo gufashwa

Nyuma y’umutingito, ibidukikije bishobora kuba byarahindutse ku buryo bukomeye.

Imyanda y’ibyangiritse, ibirahure bimenetse, kubura amatara, ibyuma bizamura abantu bidakora, inzitizi ndetse n’impinduka ku nzira zisanzwe zikoreshwa, bishobora kugira ingaruka cyane ku bantu bafite ubumuga.

Ubufasha bugomba gutangwa hakurikijwe ibyo buri muntu akeneye.

Ntimugatekereze ku bufasha umuntu akeneye; mubaze niba bishoboka.

Shyigikira ubushobozi bwe bwo kwigenga kandi ibikoresho by’ingenzi bimufasha kubaho no gukora ibikorwa bye bisanzwe bigume hafi ye.

3.24

Isuzuma rya mbere ry’abantu bafite ubumuga

Mbere yo kwimuka:

Reba niba hari ibikomere.

Baza uwo muntu uko amerewe n’ubufasha akeneye.

Reba niba ibikoresho bimufasha kugenda cyangwa kuvugana bikimeze neza.

Menya imiti cyangwa ibikoresho by’ingenzi akeneye.

Banza urebe neza inzira mbere yo gutangira kwimura abantu ahantu hatekanye.

Sobanura neza impinduka iyo ari yo yose ikenewe ku buryo bwo kwimuka bwari buteganyijwe.

Ntuhatire umuntu gukora ibikorwa byo kwimuka bidakenewe.

Wibuke ko hari ibikomere bishobora kutagaragara ako kanya.

3.25

Ukwimura abantu mu buryo bworohereza abantu bose

Iyo kwimura abantu ahantu hatekanye bibaye ngombwa:

Koresha inzira zorohereza abantu bose kandi zikiri mu mutekano.

Kurikiza gahunda y’ubutabazi yashyizweho.

Ntutandukanye umuntu bitari ngombwa n’intebe ye y’abamugaye, inkoni imufasha kugenda, imbago, igikoresho kimufasha kugenda, ibyuma byumva bifasha kumva, ibikoresho bimufasha kuvugana cyangwa ibindi bikoresho by’ingenzi akenera.

Saba ubufasha bw’abakozi babifitiye ubumenyi igihe bikenewe kwimura umuntu mu buryo bugoye.

Irinde gukoresha uburyo bwo gutwara umuntu bwihimbiye bushobora kumukomeretsa cyangwa gukomeretsa abamufasha.

Ntukoreshe ibyuma bizamura abantu byangiritse, bidakora, cyangwa bitaremewe gukoreshwa nyuma y’umutingito.

Niba inzira yari iteganyijwe itagishobora gukoreshwa n’abantu bose, hita ubimenyesha ababishinzwe mu kwimura abantu cyangwa serivisi z’ubutabazi.

Ntugasige umuntu ahantu hateje akaga kubera gusa ko udahise ubona uburyo busanzwe bwo kumwimura.

3.26

Abantu bakoresha intebe z’abamugaye

Nyuma y’uko umutingito uhagaze:

Reba niba intebe y’abamugaye igikora neza.

Genzura uko ibiziga, feri n’ibindi bice by’ingenzi bimeze.

Kuraho inzitizi nto igihe wabikora mu buryo butekanye.

Komeza umuntu mu ntebe ye y’abamugaye igihe cyose ikiri uburyo butekanye bwo kumufasha kugenda.

Koresha feri igihe intebe ihagaze.

Ntuzamure cyangwa ngo utware umuntu n’amaboko mu gihe bitari ngombwa.

Ntufate intebe y’ibimuga uyizamura ku bice bishobora gukurwaho cyangwa bitagenewe kwihanganira uburemere bw’umuntu mu gihe cyo kumwimura.

Niba intebe y’abamugaye ikoresha amashanyarazi idakomeje gukora, baza uwo muntu uburyo asanzwe akoresha kugira ngo ahabwe ubufasha.

Iyo bibaye ngombwa kumwimura unyuze ku ngazi cyangwa ku nzitizi zikomeye, gerageza kubona abakozi babifitiye ubumenyi n’ibikoresho bikwiye.

3.27

Abantu bafite ubumuga bwo kutabona

Nyuma y’umutingito, ibimenyetso n’ahantu umuntu yari asanzwe amenyereye bishobora kuba byarangiritse, byavuyeho cyangwa byarahindutse.

Umuntu ufite inkoni yera ayoborwa n’undi muntu.

Niba utanga ubufasha:

  • iyimenyekanishe; sobanura muri make uko ibintu bimeze;
  • mubaze uburyo ashaka ko umuyobora;
  • menyesha ku byerekeye intambwe, ibirahure, imyanda y’inyubako, ahantu hataringaniye n’inzitizi;
  • sobanura impinduka zikomeye ku nzira;
  • ntugasunike cyangwa ngo ukurure umuntu mu buryo butunguranye;
  • ntugatandukanye umuntu n’inkoni ye cyangwa ibindi bikoresho bimufasha kumenya aho ari;
  • niba akoresha imbwa iyobora, igihe cyose bishoboka, komeza iyo mbwa iri kumwe na we;
  • emerera umuntu gukomeza kugira ubwigenge bushoboka bwose.
Imbwa iyobora ifite umukandara.
3.28

Abantu bafite ubumuga bwo kutumva

Guhagarara kw’amashanyarazi n’urusaku rwo mu bidukikije bishobora gutuma itumanaho rigorana. Gerageza:

Kureba umuntu mu maso.

Gukoresha ururimi rw’amarenga igihe uruzi.

Gukoresha ibimenyetso byumvikana kandi bisobanutse.

Kwandika ubutumwa igihe bibaye ngombwa.

Gukoresha telefoni cyangwa ibindi bikoresho mu rwego rwo gufasha mu itumanaho rishingiye ku kureba.

Gutanga amakuru yanditse yerekeye kwimuka no ku mpinduka z’ingenzi.

Gutanga urumuri ruhagije kugira ngo umuntu abashe gusoma ku munwa cyangwa kuvugana akoresheje kurebana.

Ntumurikire itoroshi ifite urumuri rwinshi mu maso y’umuntu.

3.29

Abantu bafite ubumuga bwo mu bwenge, mu mitekerereze cyangwa abantu bafite imikorere y’imitekerereze itandukanye

Intabaza, abantu benshi, impinduka mu buryo busanzwe bw’imibereho, imitingito ikurikiraho ndetse n’ahantu umuntu atamenyereye bishobora gutera ubwoba cyangwa kumurushya kubera ibintu byinshi bimugeraho icyarimwe. Koresha:

Amabwiriza magufi.

Ururimi umuntu asanzwe azi kandi yumva.

Ibisobanuro bifatika kandi bisobanutse.

Uburyo bw’imikorere umuntu yari asanzwe yitoza.

Ibimenyetso bifasha gusobanukirwa ukoresheje amaso, igihe bihari.

Ibikoresho bwite bifasha umuntu kugenzura ibintu bimukikije igihe biri mu byo asanzwe akenera.

Irinde gutaka, gutanga amabwiriza avuguruzanya no gukora ku muntu ku mubiri bitari ngombwa.

Mu buhungiro cyangwa ahantu hari abantu benshi, gerageza kubona ahantu hatuje ugereranyije, igihe bishoboka.

Ntukoreshe gufata cyangwa kubuza umuntu kugenda ku ngufu nk’uburyo rusange bwo kumugenzura.

3.30

Imiti n’ibikoresho by’ubuvuzi

Abantu bakeneye imiti cyangwa ibikoresho by’ubuvuzi bagomba kwitabwaho mu buryo bwihariye. Igihe bishoboka, ibi bikurikira bigomba kuba hafi kandi byiteguye gukoreshwa:

Imiti y’ingenzi

Imiti y’ingenzi

Impapuro zandikwaho imiti cyangwa amakuru ajyanye n’ubuvuzi umuntu arimo

Impapuro zandikwaho imiti cyangwa amakuru ajyanye n’ubuvuzi umuntu arimo

Bateri

Bateri

Amashanyarazi yo gushyira mu bikoresho (chargers)

Amashanyarazi yo gushyira mu bikoresho (chargers)

Ibikoresho bifasha umuntu kugenda

Ibikoresho bifasha umuntu kugenda

Ibikoresho by’itumanaho

Ibikoresho by’itumanaho

Ibikoresho byihariye umuntu akenera

Ibikoresho byihariye umuntu akenera

Amakuru y’ingenzi yerekeye ubuzima bw’umuntu

Amakuru y’ingenzi yerekeye ubuzima bw’umuntu

Niba umuntu ashingira ku gikoresho cy’amashanyarazi cy’ingenzi kandi amashanyarazi akabura, menyesha serivisi z’ubutabazi bwihutirwa, ikigo gitanga ubufasha cyangwa uwaguhaye icyo gikoresho vuba bishoboka.

Ntukinjire mu nyubako itatekanye ushaka kuvanamo imiti cyangwa ibikoresho by’ubuvuzi, utabanje gusuzuma neza ibyago bihari.

3.31

Urusobe rw’ubufasha

Nyuma y’umutingito, koresha urusobe rw’ubufasha rwateganyijwe mu gihe cyo kwitegura.

Abagize umuryango, abaturanyi, abita ku bandi cyangwa abantu bari baragenwe mbere bashobora kugenzura niba abantu bakeneye ubufasha:

Bari amahoro

Bari amahoro

Babashije kwimuka

Babashije kwimuka

Bafite ibikoresho byabo by’ingenzi

Bafite ibikoresho byabo by’ingenzi

Bafite imiti

Bafite imiti

Bakeneye ubuvuzi

Bakeneye ubuvuzi

Bakeneye ubwikorezi cyangwa ubufasha buboroheye

Bakeneye ubwikorezi cyangwa ubufasha buboroheye

Ntukinjire mu nyubako ishobora guteza akaga ugamije gukora iryo genzura.

Niba udashoboye kubona umuntu ushobora kuba ari mu kaga kandi hari impamvu zituma ukeka ko ashobora kuba yafatiwe ahantu cyangwa ari mu byago, menyesha serivisi z’ubutabazi bwihutirwa.

3.32

Iminsi ikurikira

Mu minsi ikurikira:

Komeza kwitegura imitingito ishobora gukurikiraho.

Kubahiriza ahantu hagenewe kutinjirwamo.

Ntukinjire mu nyubako zatangajwe ko zidatekanye.

Kurikiza amabwiriza ajyanye n’amazi n’ibiribwa.

Komeza gukurikira amakuru atangwa n’inzego zibifitiye ububasha.

Bika neza ibikoresho n’ibyifashishwa bihari.

Komeza kuvugana n’abagize umuryango igihe itumanaho ribyemeye.

Fasha abantu bakeneye ubufasha bari hafi yawe.

Komeza abana kure y’imyanda y’inyubako n’inyubako zangiritse.

Komeza amatungo yawe ahantu hagenzurwa.

Witondere insinga z’amashanyarazi, ibirahure, ibintu bishobora guteza ibyago n’ibindi bintu bidahagaze neza.

Ntukabangamire ibikorwa byo gutabara no gushakisha abarokotse.

Menyesha inzego zibishinzwe ibihe cyangwa ahantu hateje akaga.

Gusubira mu buzima busanzwe bishobora gufata igihe.

Kuba ibikorwa by’abatabazi bigaragara bigenda bigabanuka ntibisobanura ko ibyago byose byashize.

3.33

Ubwitange n’ubufasha ku muryango mugari

Ubufatanye n’ubufasha mu muryango bushobora kuba ingenzi cyane nyuma y’ibiza. Ariko ubufasha bugomba gutangwa mu buryo buteguye kandi buhujwe.

Niba ushaka gutanga ubufasha:

Vugana n’inzego cyangwa imiryango ishinzwe ibikorwa by’ubutabazi.

Menya neza ibikenewe koko.

Kurikiza amabwiriza y’abahuzabikorwa.

Ntukinjire ku bushake bwawe mu bice byabujijwe.

Ntukabangamire amakipe ashakisha kandi atabara abantu.

Ntukore ku nyubako cyangwa izindi nyubako zishobora kugwa.

Ntukwirakwize amakuru atagenzuwe.

Ntukabuze cyangwa ngo ubangamire imihanda n’inzira bikenewe n’imodoka zitwara abarwayi, abashinzwe kuzimya umuriro n’amakipe y’ubutabazi.

Ubufasha butanzwe ku bushake burushaho kugira akamaro iyo bwinjijwe mu bikorwa by’ubutabazi biteguye kandi bikozwe mu buryo bwizewe.

3.34

Itumanaho n’ubuzima bw’amarangamutima

Nyuma y’umutingito, hashobora kugaragara ubwoba, guhangayika, urujijo, kurakara, kugira ikibazo cyo gusinzira no guhangayikira abo mu muryango cyangwa gutinya ko hashobora kongera kubaho imitingito ikurikiraho. Izi mpinduka zishobora kugaragara ku bantu bakuru ndetse no ku bana.

Umuryango uganira wicaye hanze, harimo n’umuntu ukuze.

Gerageza:

Kuba uri kumwe n’abandi.

Gukomeza kuvugana n’abagize umuryango ndetse n’abantu wizeye.

Kubona amakuru aturuka ahantu hizewe, utajya uhora ureba amashusho ateye ubwoba.

Gusubizaho gahunda z’ibanze za buri munsi igihe imiterere ibikwemerera.

Kureka abana n’abantu bakuru bakavuga ibibahangayikishije.

Gushaka ubufasha bw’ababigize umwuga igihe umuntu agaragaza imyitwarire ikomeye, ikomeza igihe kirekire cyangwa imubuza gukora neza ibikorwa bye bya buri munsi.

Ku bana, koresha ibisobanuro byoroshye kandi bijyanye n’imyaka yabo.

Ntusezeranye ko nta mutingito uzongera kubaho. Basobanurire ko hashobora kongera kubaho ibindi bintu byinyeganyeza, kandi ubibutse icyo bagomba gukora mu gihe byongera gutangira kunyeganyega.

3.35

Nomero z’ubutabazi

Nomero z’ubutabazi zitandukana bitewe n’igihugu, ndetse rimwe na rimwe zikaba zitandukana bitewe n’akarere cyangwa ububasha bw’inzego.

Mbere y’uko habaho ibyago, menya kandi wandike nimero za telefoni zemewe zijyanye n’aho utuye cyangwa aho uri.

Iyo habaye ikibazo gisaba ubutabazi:

Banza uvuge icyabaye.

Vuga aho byabereye mu buryo busobanutse kandi bwuzuye bishoboka.

Vuga umubare w’abantu bakeneye ubufasha.

Sobanura muri make akaga gahari.

Kurikiza amabwiriza uhabwa n’umukozi wakiriye telefoni.

Ntugire icyo uhagarika mu itumanaho kugeza igihe bakubwiye ko urihagarika, keretse bibaye ngombwa kubera impamvu z’umutekano.

Niba imirongo y’itumanaho yuzuye, ntugahamagare bitari ngombwa.

Koresha serivisi z’ubutabazi bwihutirwa gusa mu bihe bisaba koko gutabarwa byihuse.

3.36

Amahame akwiye kwibukwa

Akaga ntikarangira iyo kunyeganyega bihagaraye
01

Akaga ntikarangira iyo kunyeganyega bihagaraye

Hashobora kubaho imitingito ikurikiraho, inkongi z’umuriro, imyuka cyangwa amazi ameneka, kwangirika kw’inyubako n’akandi kaga.

Banza witegereze mbere yo kugenda
02

Banza witegereze mbere yo kugenda

Ibirahure, ibisigazwa by’inyubako, insinga n’inyubako zangiritse bishobora gutuma inzira isanzwe iba ahantu hateje akaga.

Sohoka mu nyubako igihe bikenewe kandi bikaba bitekanye
03

Sohoka mu nyubako igihe bikenewe kandi bikaba bitekanye

Ntukiruke cyangwa ngo uteze abantu urujijo n’akajagari.

Ntukoreshe asanseri kugeza igihe bizaba byemewe kandi byemejwe ko bitekanye
04

Ntukoreshe asanseri kugeza igihe bizaba byemewe kandi byemejwe ko bitekanye

Koresha inzira zo gusohoka zihari zigikomeza kuba zitekanye.

Jya kure y’inyubako n’ibindi bintu byangiritse
05

Jya kure y’inyubako n’ibindi bintu byangiritse

Imitingito ikurikiraho ishobora gutuma ibindi bice bigwa cyangwa inyubako zigwa.

Niba byongeye kunyeganyega, ongera wirinde
06

Niba byongeye kunyeganyega, ongera wirinde

Unama — ikingire — ikomeze.

Ntukinjire mu nyubako ziteje akaga kugira ngo ujye gutora ibintu
07

Ntukinjire mu nyubako ziteje akaga kugira ngo ujye gutora ibintu

Ubuzima ni bwo bw’ibanze kuruta ikintu icyo ari cyo cyose.

Ntugerageze gutabara mu nyubako mu buryo utabifitiye ubumenyi
08

Ntugerageze gutabara mu nyubako mu buryo utabifitiye ubumenyi

Igikorwa kidakozwe neza gishobora gutuma habaho abandi bahitanwa n’akaga.

Fasha abana, abageze mu myaka y’ubukuru, abantu bafite ubumuga n’abandi bakeneye ubufasha
09

Fasha abana, abageze mu myaka y’ubukuru, abantu bafite ubumuga n’abandi bakeneye ubufasha

Bikore utishyira mu kaga bidakenewe.

Genzura amatungo yawe
10

Genzura amatungo yawe

Ntukemere ko atoroka cyangwa ngo azenguruke ahantu hateje akaga.

Koresha amazi n’ibiribwa bitekanye
11

Koresha amazi n’ibiribwa bitekanye

Kurikiza amabwiriza y’ubuzima ajyanye n’icyo kibazo.

Koresha itumanaho mu buryo bushyize mu gaciro
12

Koresha itumanaho mu buryo bushyize mu gaciro

Ubutumwa bugufi bushobora kugira akamaro kurushaho igihe imiyoboro y’itumanaho yuzuye.

Shaka amakuru aturuka ku nzego zemewe
13

Shaka amakuru aturuka ku nzego zemewe

Ntukwirakwize ibihuha cyangwa amabwiriza atagenzuwe.

Kurikiza amabwiriza yo gusohoka no kuba ahantu habujijwe
14

Kurikiza amabwiriza yo gusohoka no kuba ahantu habujijwe

Ntugasubireyo kugeza igihe kuhagaruka bitekanye.

Niba uri mu gice cy’inyanja gifite akaga ka tsunami, sohoka utazuyaje
15

Niba uri mu gice cy’inyanja gifite akaga ka tsunami, sohoka utazuyaje

Jya ahantu hirengeye cyangwa imbere mu gihugu, ukurikije inzira n’amabwiriza yo muri ako gace.

Wibuke

01

Nyuma y’umutingito

GUMA UTUJE.

Banza witegereze aho uri mbere yo kugenda.

Reba niba wowe n’abantu bari iruhande rwawe bakomeretse.

Jya witegura imitingito ikurikiraho.

02

Niba byongeye kunyeganyega

UNAMA

UNAMA

IKINGIRE

IKINGIRE

IKOMEZE

IKOMEZE

Sohoka mu nyubako igihe bikenewe kandi kuba usohotse bikaba bitekanye.

Ntukoreshe asanseri kugeza igihe hamenyekanye ko ishobora gukoreshwa mu buryo butekanye.

Jya kure y’inyubako, ibice by’inyuma by’inyubako, inkuta, inkingi, insinga n’ibindi byangiritse.

Ntukinjire mu nyubako ziteje akaga.

Ntugacane umuriro niba hashobora kuba hari gaze isohoka.

Fata insinga z’amashanyarazi zaguye nk’aho zishobora kuba zigifite amashanyarazi.

Fasha abana, abageze mu myaka y’ubukuru, abantu bafite ubumuga n’abakeneye ubufasha, utashyira umutekano wawe mu kaga kadakenewe.

Komeza ugenzure amatungo yawe.

Koresha amazi, ibiribwa, ingufu n’itumanaho mu buryo bushyize mu gaciro.

Shaka amakuru aturuka ku nzego zemewe.

Niba uri mu gice cy’inyanja kibangamiwe na tsunami, sohoka ako kanya ujye ahantu hizewe.

03

Kandi wibuke ihame ry’ibanze

  • Banza wirinde.
  • Banza usuzume akaga mbere yo gukora.
  • Tabara utishyize mu kaga.
  • Jya witegura imitingito ikurikira kandi ukurikize amabwiriza y’inzego kugeza igihe ibyo bibazo birangiriye.
Abaturanyi bateranye mu muhanda nyuma y’umutingito: umuntu ukuze, umugore ukoresha intebe y’abamugaye, umwana n’imbwa ye n’agasanduku ko gutwaramo amatungo.

Ibimanurwa

© 2026 na Centro del Reino de Paz y Justicia bikoreshwa hakurikijwe amasezerano ya Creative Commons Attribution–NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0). Kugira ngo ubone kopi y'aya masezerano, sura creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0.

Twandikire

Reka duhuze imbaraga dufite icyerekezo n’intego imwe.

El Centro del Reino de Paz y Justicia inzira zitaziguye zo gutanga ibibazo by’inzego, kugira uruhare muri gahunda n’ibikorwa mpuzamahanga.

Imeyili:

info@centrodelreinodepazyjusticia.com

Imbuga nkoranyambaga: amakuru ahoraho ku bikorwa n’amatangazo y’inama cyangwa ibikorwa bitandukanye.

© 2026. Uburenganzira bwose bufitwe na Centro del Reino de Paz y Justicia(Ihuriro ry’Ubwami bw’Amahoro n’Ubutabera)

Logo Metalico