Icyiciro cya 1: Mbere — Kwirinda, kugabanya ingaruka no gutegura
Icyiciro cyo kwitegura mbere ni cyo abaturage bashobora gufatiramo ingamba nyinshi zigamije kugabanya ibyago bashobora guhura na byo ndetse n’ibikomere.
Inzu, aho ukorera cyangwa ahantu hateranira abaturage hateguwe neza, bituma bigabanya ku buryo bugaragara ibyago bifitanye isano no kugwa kw’ibintu, kumeneka kw’ibirahure, kwangirika kw’ibikorwaremezo no kuziba kw’inzira zisohokerwamo.
1.1Ubwubatsi bwo kugabanya ingaruka mu rugo no ku kazi
Gukomeza umutekano w’ibidukikije
Ibikomere byinshi bibaho mu gihe cy’imitingito iciriritse cyangwa ikomeye biterwa n’ibintu bigwa, byimuka, bimeneka cyangwa bigwa hasi. Ni yo mpamvu ari ngombwa kugabanya ibi byago hakiri kare.
Gufata neza ibikoresho birebire kandi biremereye
- Gufata mu buryo bwa gihanga: akabati, utubati tunini tw’ibitabo, amavitrine n’utwuma two gutunganyirizamo ibikoresho byo mu biro bigomba gufatanishwa neza n’ibice by’urukuta bikomeye kandi bishobora kwihanganira umutwaro, hakoreshejwe uburyo bukwiye bwo kubifata, nk’udukomatanyo tw’ibyuma n’imigozi ikwiye. Ntabwo hagomba gukoreshwa imisumari isanzwe yonyine.
- Gukwirakwiza uburemere: shyira ibitabo biremereye, inkoranyamagambo, ibikoresho byo ku meza, amadosiye n’ibindi bintu biremereye ku tubati two hasi. Ahantu ho hejuru hagenewe ibintu byoroheje cyangwa imitako yoroshye.
Gushyira mu bikorwa: gukomeza ubufatanye bw’ibikoresho mu buryo butekanye no gukwirakwiza uburemere

Akabati k’ibitabo kafashe neza (ni byo)
Gufata ibikoresho ku rukuta ukoresheje udufatisho tw’ibyuma n’imigozi bikwiye. Ibi birinda ko bigwa mu gihe cy’umutingito.

Akabati k’ibitabo kadafashe (sibyo)
Mu gihe cy’umutingito, ibikoresho bitafashwe neza bishobora kugwa cyangwa guhirima, bigatera ibikomere bikomeye n’ibyangiritse ku bintu.

Gukwirakwiza neza uburemere (ni byo)
Shyira ibintu byoroheje mu tubati two hejuru, naho ibiremereye ubishyire ku tubati two hasi kugira ngo ibikoresho birusheho guhagarara neza.
Imfunguzo n’inzira zisohokerwamo
Bika imfunguzo z’inzira zisohokerwamo mu gihe cy’amage ahantu hamwe hazwi, hashobora kugerwaho ako kanya kandi hazwi n’abagize umuryango bose. Irinde kwishingikiriza ku kuba imfunguzo zihora ziri mu byuma bifungwa.
Umutekano w’ibikoresho bya elegitoroniki na za ekara
Ekara ya televiziyo, monitor za mudasobwa n’ibikoresho by’amajwi bigomba gufatwa neza ku byicaro byabyo cyangwa ku rukuta, hakoreshejwe uburyo bukwiye bwo kubifata buburinda kugwa cyangwa kwimuka.
Kurinda ibirahure n’ahantu hari ibirahure
- Amadirishya, indorerwamo nini n’ibice bigizwe n’ibirahure bishobora gutwikirwa n’amafilimi yabugenewe yo kubirinda, kugira ngo bigabanye gukwirakwira kw’ibice by’ibirahure mu gihe bimenetse.
- Irinde gushyira ibitanda, intebe ndende n’ahantu abantu bakunze kwicaramo hafi y’ahantu hanini hagizwe n’ibirahure.
Ibintu bimanitse
- Ventilatere zo ku gisenge, amatara n’amatara manini yo kumurika ahantu bigomba kuba bifite uburyo bwizewe kandi bukwiye bwo kubifata.
- Irinde gushyira amashusho aremereye, indorerwamo, utubati cyangwa ibindi bintu bishobora kugwa hejuru y’ibitanda, amasofa cyangwa ahantu abantu bamara igihe kinini.
Antena n’ibindi bikoresho bishyirwa ku bisenge
- Antena, panneaux, ibigega, ibikoresho byo hanze n’ibindi bikoresho bishyizwe ku bisenge cyangwa ku nyubako ziri hejuru bigomba kugira uburyo bukwiye bwo kubifata ku miterere y’inyubako.
- Kwinjiza no gufata neza ibi bikoresho bigomba gukorwa mu buryo bukwiye kandi, aho bikenewe, bigasuzumwa n’abakozi babifitiye ubushobozi. Uburyo bwo kubifata bwakozwe mu buryo bw’akanya gato bushobora kubihindura ibintu biteje akaga mu gihe cy’umutingito.
Ibintu biteje akaga
Imiti y’ibinyabutabire ikoreshwa mu ngo cyangwa mu nganda (nk’umuti wica udukoko, aside, amarangi, imiti yica udukoko n’imiti itera umwuka) igomba kubikwa mu tubati two hasi kandi dutekanye, byaba byiza dufite uburyo butuma imiryango itifungura ku buryo butunguranye mu gihe habayeho kunyeganyega.
- Fata ibikoresho byose birebire kandi biremereye ku rukuta cyangwa hasi.
- Buri gihe genzura uburyo ibikoresho bifashwe ndetse n’imiterere y’inzu yawe.
- Tegura kandi uhore ubungabunga ahantu hawe hatekanye kandi hatarimo ibintu bibangamira inzira.
1.2Ibikorwa remezo n’uburyo bw’ubuzima
Kwangirika kw’imiyoboro ya gazi, amashanyarazi n’amazi bishobora guteza inkongi z’umuriro, gusohoka kwa gazi, imyuzure n’izindi ngaruka nyuma y’umutingito.
Gazi n’ibicanwa
- Menya aho valve nkuru itanga gazi iherereye kandi urebe ko abantu bakuru bashinzwe babizi uko bayifunga.
- Komeza ahagera kuri iyo valve hatabangamiwe.
- Aho bikenewe, koresha imiyoboro ihindagurika yemewe kandi ibereye ibikoresho.
- Ibikoresho bigomba kuba byashyizweho kandi bigakomezwa neza.
Ni ngombwa!
Mu gihe cy’umutingito NTUkazenguruka mu nzu ushaka gufunga gazi.
Sisitemu y’amashanyarazi
- Menya aho agasanduku rusange k’amashanyarazi kari.
- Komeza utubuto two kuzimya no kwatsa amashanyarazi twanditswe neza.
- Menya neza ko abantu bakuru bashinzwe bazi uburyo bwo guhagarika itangwa ry’amashanyarazi.
Amazi meza
- Menya aho robine nkuru ifunga amazi iherereye.
- Bungabunga inzira igera kuri robine hatabangamiwe n’imbogamizi.
- Nyuma y’umutingito, kurikiza amabwiriza y’abayobozi arebana n’umutekano w’itangwa ry’amazi.
- Menya valuve zose za gazi.
- Menya agasanduku rusange k’amashanyarazi.
- Menya robine nkuru ifunga amazi.
1.3Gahunda y’ihutirwa y’umuryango cyangwa abaturage
Kumenya ingaruka zishobora kuboneka mu nyubako
Menya ingaruka, ahantu ho kwikinga n’inzira zo gusohokeramo.
Icyitonderwa
Ibizingiti by’imiryango ntabwo bihita biba ahantu hatekanye. Mu mazu ya kera, ibizingiti by’imiryango byashoboraga kuba ari byo byonyine byasigaraga bihagaze kubera ubukomere bw’imyubakire yabyo, ariko mu nyubako zigezweho ntabwo aba akomeye mu buryo bw’imiterere.
Menya kandi ahantu hashoboka gushyira mu bikorwa neza imyitwarire yo kwirinda:
UNAMA
IKINGIRE
IKOMEZE
Igihe cyose bishoboka, jya wikinga munsi y’ameza cyangwa y’akameza k’akazi gakomeye.
Ibyago biri hanze
Menya mbere y’igihe ibyago biri hafi y’inzu, inyubako, ishuri cyangwa aho ukorera.
Ibintu bishobora kugwa
- imitako yo ku rukuta
- ibyapa
- antene
Ibikorwa remezo by’inyubako (witwararika ibikurikira)
- inkingi z’amashanyarazi
- intsinga z’amashanyarazi
- inkuta
Ibidukikije (irinde ahantu hafi ya)
- inkingi z’amashanyarazi
- imbere h’inyubako
- ibiti
Ahantu hafunguye kandi hatarangwamo ibintu
Menya mbere y’igihe ahantu hafunguye kandi hatarimo ibizitira hashobora gukoreshwa nyuma y’umutingito.
Gahunda yateguwe mbere ituma umuntu ashobora gukora mu buryo buteguye neza mu gihe cy’ibyihutirwa.
- Suzuma inzu yawe buri gihe.
- Ganira kuri iyo gahunda n’abagize umuryango bose.
Igabanywa ry’inshingano
Mbere y’uko habaho ibyihutirwa, buri wese mu bagize umuryango agomba kumenya inshingano ze.
Ushinzwe gusohora abantu mu nyubako
Azafata igikapu cy’ibikoresho by’ubutabazi, maze umutingito urangiye, igihe bibaye ngombwa ko musohoka, ayobore itsinda mu nzira yari yateganyijwe.
Ushinzwe umutekano
Umutingito umaze kurangira, kandi ari uko gusa kubikora bitekanye, azagenzura ibikorwaremezo. Azafunga gaze niba hari ibimenyetso by’uko isohoka, kandi azaca amashanyarazi niba abonye ibyangiritse ku mashanyarazi.
Ushinzwe abantu bakeneye ubufasha
Azafasha impinja, abana, abantu bageze mu zabukuru, abantu bafite ubumuga n’abandi bantu bakeneye ubufasha.
Amatungo
Mugena kandi uzaba ushinzwe amatungo.
Itumanaho
- Hitamo umwe mu bagize umuryango cyangwa umuntu mwizeye utuye hanze y’agace mutuyemo, kugira ngo abe umuhuza w’amakuru.
- Buri wese mu bagize umuryango agomba kumenya cyangwa kwandikishaho nimero ye ya telefoni.
- Nyuma y’umutingito, igihe bishoboka, mujye mwohereza ubutumwa bugufi bugaragaza uko mumeze n’aho muri.
Muvugane mu buryo bunoze
Ubutumwa bugufi
Iyo imiyoboro y’itumanaho yuzuye, ubutumwa bugufi bushobora kuba ingirakamaro.
Guhamagara kuri telefoni
Yikoreshe igihe bishoboka, ariko imiyoboro ishobora kuba yuzuye.
Ahantu ho guhurira
- Ahantu ho guhurira ako kanya: ahantu hatekanye kandi hafunguye, hafi y’aho mutuye.
- Ahahurirwa h’agateganyo: pariki, ikibuga, ahantu hahurira abantu benshi cyangwa ahandi hantu hafunguye mwumvikanyeho mbere, kugira ngo hakoreshwe igihe aho mutuye hataba hatekanye cyangwa hatagikoreshwa.
Gahunda ikora neza kurushaho iyo buri wese azi icyo agomba gukora, uko bagomba gutumanaho n’aho bagomba guhurira.
1.4Igikapu n’ibikoresho by’ubutabazi
Igikapu cy’ubutabazi bwihutirwa kigomba gutuma umuntu abona vuba ibikoresho by’ibanze bikenewe mu gihe cyo kwimuka. Uretse igikapu gitwarwa, ni byiza kandi kugira ibikoresho by’ubutabazi bwihutirwa bibikwa mu rugo.
Igikapu kigomba kuba gikomeye, cyoroshye gutwarwa kandi kikabikwa ahantu hazwi kandi hagaragara. Ingano n’imitunganyirize y’igikapu bizaterwa n’umubare w’abagize urugo ndetse n’imbaraga z’abazagitwara.
Amazi n’ibiribwa
Amazi
Nk’ihame rusange, teganya hafi litiro 4 z’amazi kuri buri muntu ku munsi, harimo ayo kunywa n’ayo gukoresha mu bindi by’ibanze, ku gihe kingana nibura n’iminsi itatu mu gihe cyo kwimuka.
Kubera uburemere bw’amazi, tandukanya hagati ya:
Amazi ashobora gutwarwa mu buryo bushoboka mu gikapu.
Amazi y’ubutabazi bwihutirwa abikwa mu rugo.
Ibiribwa bidapfa kwangirika
Shyiramo ibiribwa byoroshye kurya no kubika nka:
- bifunitse mu bikombe;
- ibiribwa bifite uburyo bworoshye bwo gufungura;
- agapaki k’impeke;
- imbuto zumye;
- ibisuguti;
- ibindi biribwa bidapfa kwangirika bihuye n’ibikenewe n’umuryango.
Muzirikane ibyatera umubiri ubwivumbure, ibyo umubiri utihanganira n’ibindi biribwa byihariye bikenewe.
Ku mpinja n’abana bato, shyiramo amata y’abana, ibiribwa by’abana n’ibindi bikoresho byihariye bikenewe.
Ku matungo yororerwa mu rugo, shyiramo n’ibiryo biboneye.
Agasanduku k’imiti n’ubuzima
Shyiramo:
- imiti mukoresha buri gihe;
- kopi y’impapuro zandikwaho imiti cyangwa amabwiriza ya muganga bikenewe;
- gaz za sterili;
- ibicuruzwa;
- bande y’ubuvuzi ifata;
- umuti wica mikorobe;
- ibikoresho by’ibanze by’ubutabazi bw’ibanze;
- udupfukamunwa tuboneye ahantu hari ivumbi;
- ibindi bikoresho byihariye bikenewe ku bagize urugo.
Abantu bakeneye imiti y’ingenzi bagomba, igihe bishoboka kandi bakurikije amabwiriza abigenewe, guteganya imiti ihagije yo gukoresha mu minsi myinshi.
Ibikoresho, amatara n’itumanaho
Itoroshi
Ahabanza, koresha itoroshi yambarwa ku mutwe, ituma amaboko akomeza kuba abohotse. Hashobora kandi gukoreshwa amatara akoreshwa n’imashini y’intoki. Niba akoresha bateri, bika neza bateri zisimbura.
Radiyo yimukanwa
Gumana radiyo nto yimukanwa ya AM/FM ikoresha bateri cyangwa maniveli kugira ngo ubashe kwakira amakuru yemewe igihe imiyoboro ya telefoni zigendanwa cyangwa interineti byaba byahagaritswe cyangwa byuzuye.
Ibikoresho
Hashobora kongerwamo ibikoresho byinshi bikomatanyije biboneye gukoreshwa mu gihe cy’amage, buri gihe bikabikwa ahantu hizewe kandi hatagera abana.
Ifirimbi
Shyiramo ifirimbi ishobora gutanga ibimenyetso bitabaye ngombwa ko umuntu ataka igihe kirekire.
Bateri yimukanwa
Gumana bateri yo hanze yuzuye umuriro n’insinga zijyanye na telefoni zigendanwa.
Isuku n’ibikoresho by’isuku
Shyiramo:
Uduhanagura dutose
Geli yica mikorobe
Isabune
Impapuro z’isuku
Uburoso bwo koza amenyo n’umuti w’amenyo
Ibikoresho by’isuku y’imihango igihe bikenewe
Amashashi afunga neza yo kubikamo ibintu
Ibihanagura bitose na geli bituma umuntu akomeza isuku y’ibanze by’igihe gito igihe bidashoboka gukaraba neza hakoreshejwe amazi n’isabune, ariko ntibigomba gufatwa nk’ibisimbura bihwanye no gukaraba intoki.
Imyambaro, ibyo kwifubika n’inyandiko
Shyiramo:
Ikiringiti cy’ubushyuhe
Umwenda wo guhindura
Imyambaro ibereye ikirere
Imyambaro itinjirwamo n’amazi igihe bikenewe
Inkweto zifunze kandi zikomeye
Kopi z’inyandiko z’ingenzi zirinzwe amazi
Amakuru y’aho umuntu abarizwa
Amafaranga y’imiceri n’inoti ntoya
Curisha imfunguzo zikenewe
Inama zo gutegura igikapu
Ahantu
Yibike ahantu hagerwa kandi hazwi n’abagize urugo bose.
Uburemere
Igikapu ntikigomba na rimwe kuba kiremereye ku buryo kibangamira kwimuka mu mutekano.
Isuzuma ry’igihe cyose
Jya usuzuma buri gihe:
- amazi
- ibiryo
- imiti
- bateri
- bateri yo hanze
- inyandiko
- imyambaro
- ibikenewe byihariye ku bana, abantu bafite ubumuga n’amatungo.
1.5Itegurwa ry’impinja n’abana
Ingo zirimo impinja cyangwa abana zigomba guhuza imyiteguro yazo n’ibyo bakeneye byihariye.
Shyiramo ibikurikira bitewe n’ibikenewe:
- impapuro z’abana
- udutambaro two guhanagura abana
- amata y’abana
- amacupa y’abana n’ibikoresho bikenewe
- ibiribwa by’abana
- imiti
- imyambaro y’inyongera
- umwambaro wo kwiyorosa
- ibikoresho by’isuku
- indangamuntu n’amakuru y’abantu bahamagazwa mu gihe cy’amage
Ibyo wakongeraho
Shyiramo igikinisho gito, igikinisho cy’ubwoya cyangwa ikindi kintu umwana akunda cyane, n’ibikorwa byoroheje bishobora gufasha umwana gukomeza kugira icyo akora no kugabanya ubwoba.
Igikapu cy’umwana bwite
Abana bakuze, urwego rw’imikurire n’ubushobozi bw’umubiri bihagije bashobora kugira igikapu cyabo bwite cyoroheje. Ntabwo hakwiye gushyirwaho imyaka imwe rusange y’abana bose yo gutwara igikapu cyabo bwite: uburemere bwacyo bugomba kugenwa hakurikijwe ubushobozi bwa buri mwana ku giti cye, kandi ntibukwiye na rimwe kumubuza kugenda, kuringaniza umubiri cyangwa kwimurwa ahantu hameze nabi.
1.6Imyitozo n’amahugurwa
Buri gihe mukore imyitozo y’ibyo mukwiye gukora mu gihe cy’umutingito n’uko mukwiye kwitwara nyuma yawo.
Imyitozo ishobora gukorwa harebwa ibihe bitandukanye:
Umutingito ubaye nijoro
Gucika kw’amashanyarazi
Inzira isanzwe yo gusohokamo ifunzwe
Gukenera gufasha umuntu utishoboye
Kuba hari amatungo
Abagize umuryango bose bagomba kumenya inzira zo gusohokeramo n’ahantu ho guhurira.
Ubufasha bw’ibanze
Ni byiza ko bamwe mu bagize umuryango cyangwa abaturage bahabwa amahugurwa asanzwe y’ubufasha bw’ibanze no kuzahura umuntu wahagaritse guhumeka (CPR).
1.7Imyitwarire y’ibanze mu gihe cy’umutingito
Imyiteguro yose ibanza igomba kuba ikubiyemo kwitoza imyitwarire ikwiye, izakorwa umutingito utangiye.
UNAMA — IKINGIRE — IKOMEZE
UNAMA
Manuka hasi ako kanya kugira ngo wirinde kugwa.
IKINGIRE
Rinda cyane cyane umutwe n’ijosi. Igihe cyose bishoboka, jya munsi y’ameza cyangwa akameza gakomeye.
IKOMEZE
Komera ku kintu kikurinda kugeza igihe umutingito urangiriye.
Mu gihe cy’umutingito
Ntukiruke werekeza aho basohokera mu gihe ubutaka bukinyeganyega.

Ntukoreshe asanseri.
Ntugahite ujya kwikinga mu nkomanizo z’imiryango.
Irinde amadirishya, ibirahure n’ibintu bishobora kugwa.
Ntukagendagende mu nzu bidakenewe.
Ntugerageze gufunga gaze cyangwa amashanyarazi mu gihe umutingito ukomeje.
Niba uri hanze y’inyubako
Guma aho uri cyangwa wimukire, igihe ushobora kubikora mu buryo bwizewe, ujye ahantu hafunguye kandi hatarimo ibintu, kure y’inyubako, inkuta zo hanze, ibice by’inyubako bimanitse, ibirahure, inkingi, insinga z’amashanyarazi, ibiti, ibyapa n’ibindi bintu bishobora kugwa.
1.8Imyiteguro y’urugo mu gihe cy’ijoro
Mu duce dukunze kubamo imitingito, ni ngombwa guhora urinda ko ibintu byakumira umutekano, ku buryo washobora kwitwara neza kandi mu mutekano mu gihe cy’ijoro.
Aho kuryama
Irinde gushyira ibintu biremereye hejuru y’umutwe w’igitanda.
Irinde gusiga ibikinisho, inkweto, insinga, ibikapu cyangwa ibindi bintu bishobora gutuma ugwa.
Bika inkweto zifunze kandi zikomeye hafi y’igitanda.
Gira itara ry’intoki hafi yawe ku buryo urigeraho byoroshye.
Niba ukoresha indorerwamo z’amaso, zihore ahantu ushobora kugeraho kandi uzi neza.
Komeza ahakikije uburiri n’inzira zinyurwamo hatarimo inzitizi.
Inzira z’ibyumba n’izisohoka
- Komeza kwirinda inzitizi mu nzira.
- Ntugafunge imiryango cyangwa inzira zo gusohokamo.
- Bika imfunguzo zikenewe mu gusohoka ahantu hagenwe, hagaragara kandi hagerwa ako kanya, kandi hazwi na bose.
- Igihe bishoboka, koresha amatara y’ubutabazi akora n’igihe amashanyarazi yacitse.
Igikoni n’ahantu ha serivisi
- Komeza utubati n’utubati two mu gikoni bifunze neza.
- Koresha uburyo bukwiye bwo gufata no gukumira ibintu igihe bikenewe.
- Ntugasige ibikoresho bishobora guteza akaga bikora bidakenewe kandi nta muntu ubigenzura.
Ntabwo ari ngombwa gufunga gaze buri joro nk’ingamba rusange yo kwirinda umutingito.
Kwirinda bigomba kwibanda ku gukomeza ibikorwaremezo bitekanye, imiyoboro ihujwe neza, ibikoresho bifashwe neza, no kumenya aho amavaruve yo gufunga aherereye n’uko akora.
Imyiteguro y’umuntu bwite
Komeza telefoni ifite umuriro uhagije kandi iri ahantu wayigeraho byoroshye.
Fungura ubutumwa bw’imbuzi zemewe ziboneka aho utuye.
Bika igikapu cy’ubutabazi ahantu hagenwe.
Menya neza ko bose bazi aho giherereye.
1.9Gutegura amatungo
Kwitegura hakiri kare bifasha kurinda no kongera kubona amatungo nyuma y’ibihe by’amage.
Umwirondoro
Umudari
Imbwa n’injangwe bigomba kugira ibiranga umwirondoro n’amakuru y’aho wabibariza bigezweho.
Mikorochipi
Iyo biboneka, tekereza ku gukoresha mikorochipi kandi ugumane amakuru ayiherekeza agezweho.
Amafoto
Bika amafoto aheruka y’itungo kuri telefoni kandi, niba bishoboka, ubike kopi yayo hamwe n’inyandiko z’ubutabazi.
Ibikoresho by’ubutabazi by’itungo
Nashyiramo:
Ibiryo bihagije by’iminsi myinshi
Amazi
Ibikoresho bitwarwamo
Imiti ikenewe
Inyandiko z’ubuvuzi bw’amatungo
Ibikoresho by’isuku
Amashashi yo gushyiramo imyanda
Ibikoresho byihariye bitewe n’ubwoko bw’itungo
Kutwara
Agasanduku ko gutwaramo itungo. Bika agasanduku ko gutwaramo itungo ahantu hashobora kugerwaho byoroshye. Menyereza itungo kugakoresha mbere kugira ngo bigabanye umunaniro ukabije mu gihe cy’amage.
Umugozi wo kuyobora n’umukandara. Bihore bibitse ahantu hamwe kandi hashobora kugerwaho byoroshye, byaba byiza hafi y’ibikoresho by’ubutabazi.
Ikintu itungo risanzwe rimenyereye. Gishobora kuba igitambaro, igikinisho cyangwa ikindi kintu rimenyereye gifasha kugabanya umunaniro ukabije w’itungo.
Ahakikije hatekanye
Menya ahantu itungo risanzwe ryihisha iyo rifite ubwoba.
Irinde gushyira ibi muri utwo duce:
Utubati turemereye
Indorerwamo
Amashusho yo ku nkuta
Ibintu bishobora kugwa
Iyo kunyeganyega birangiye, kandi igihe ari byiza kubikora, banza ugenzure itungo mbere yo gufungura inzugi zisohokera hanze, kuko itungo rifite ubwoba rishobora kugerageza gutoroka.
1.10Abantu bafite ubumuga (PCD)
Kwitegura bigomba guteza imbere ubushobozi bwo kwigenga, guhuza ibidukikije n’ibyifuzo byihariye bya buri muntu no guteganya hakiri kare imiyoboro y’ubufasha.
Mu gihe cy’umutingito, icy’ibanze ni ukwirinda ako kanya aho uri, hanyuma ukimuka nyuma y’uko kunyeganyega birangiye, igihe imiterere y’ahantu ibisabye.
Kugenzura inzu
Inzira nyabagendwa: komeza inzira zikoreshwa n’abantu bakoresha amagare y’abafite ubumuga, ibikoresho bifasha kugenda, inkoni cyangwa ibindi bikoresho byifashishwa mu kugenda zitarimo ibintu bibangamira.
Ibyumba byo kuryamamo. Shyira ibitanda kure ya:
Amadirishya
Indorerwamo
Ibikoresho birebire
Amashusho aremereye
Ibindi bintu bishobora kugwa
Urusobe rw’ubufasha
Tegura mbere y’igihe urusobe rw’abagize umuryango, abaturanyi, abo mukorana cyangwa abandi bantu mwizeye, bashobora kugenzura uko PCD ameze no kumuha ubufasha nyuma y’umutingito.
Urusobe ugomba kumenya:
- ibyifuzo byihariye by’umuntu;
- aho imiti n’ibikoresho by’ingenzi biherereye;
- inzira zishobora kugerwamo;
- uburyo bw’ibikorwa bwumvikanyweho mbere;
- iyo bikenewe kandi bikwiye, shyiraho uburyo bwizewe bwo gutuma abafasha bashobora kwinjira mu rugo.
Igikapu cy’ibikoresho byihariye
Usibye ibikoresho rusange, shyiramo n’ibikoresho byihariye umuntu akeneye.
Imiti
Bika imiti y’ingenzi n’amakuru akenewe ku ikoreshwa ryayo.
Amakuru y’ingenzi
Shyiramo ikarita irinzwe neza irimo amakuru akenewe kugira ngo ubufasha butangwe, nka:
- izina,
- ibyifuzo by’ubufasha,
- aleliji,
- imiti,
- abo kuvugisha mu gihe cy’amage,
- andi makuru y’ingenzi.
Ibikoresho by’ubufasha
Shyiramo, bitewe n’ibikenewe:
- bateri z’inyongera,
- charger,
- ibikoresho byifashishwa ku byuma bifasha kumva,
- ibikoresho bijyanye n’ibikoresho bifasha kugenda,
- uburyo bw’ubundi buryo bwo gutumanaho,
- ibindi bikoresho by’ingenzi bikenewe.
04 · Kwitegura hakurikijwe ibyangombwa byihariye
Abantu bafite ubushobozi buke bwo kugenda. Niba ukoresha igare ry’abafite ubumuga:
FATA FERI – WIKINGIRE – IKOMEZE
FATA FERI
Kanda feri.
WIKINGIRE
Rinda umutwe n’ijosi.
IKOMEZE
Unama hasi igihe bishoboka. Fata ukomeze ufate kugeza igihinda kirangiye.
Buri gihe ujye ubika inkoni, amaboko yifashishwa mu kugenda, ibyuma bifasha kugenda n’ibindi bikoresho byifashishwa mu kugenda ahantu umuntu ashobora kubigeraho bitagoranye.
Abantu bafite ubumuga bwo kutabona
- Teganya kandi utegure ibikoresho byo mu nzu ku buryo butunganye kandi bworoshye kumenyekana.
- Menyesha impinduka iyo ari yo yose ku mwanya ibintu biherereyemo.
- Banza wimenyereze inzira n’imigendekere y’ibikorwa by’ubutabazi bw’ihutirwa hamwe n’urwego rw’abagufasha.
- Nyuma y’umutingito, uzirikane ko ibintu byaguye bishobora kuba byarahinduye inzira wari usanzwe uzi.
Abantu bafite ubumuga bwo kutumva
Iyo biboneka, koresha uburyo bwo gutanga amakuru hakoreshejwe ibimenyetso bigaragara, urumuri cyangwa kunyeganyega.
Gumana ibikoresho by’ubundi buryo bwo gutumanaho biboneka, nka:
Telefone igendanwa
Impapuro cyangwa agatabo k’inyandiko
Ikaramu y’igiti, marikeri cyangwa ikaramu y’amabara
Ikibaho
Abantu bafite ubumuga bw’ubwonko, bw’ubwenge cyangwa abantu bafite imiterere yihariye y’imikoreshereze y’ubwonko
Tegura mbere y’igihe uwo muntu ukoresheje uburyo bukwiranye n’ibyo akeneye, nka:
- ibimenyetso by’amashusho;
- amabwiriza y’amashusho;
- inkuru z’imibereho;
- imyitozo y’ubutabazi ikorwa buhoro buhoro;
- gusubiramo gahunda zoroshye.
Mu gikapu hashobora kongerwamo ibikoresho bifasha kugabanya umunaniro wo mu mutwe, nka:
Utwuma twumva amajwi
Ibikinisho n’ibintu umwana akunda
Ibintu bifasha mu byumviro
Imyitozo y’ubutabazi igomba gukorwa buhoro buhoro kandi igahuza n’ibikenewe, hirindwa gutera bidakenewe ubwoba, agahinda cyangwa gukabya gukangurwa kw’ibyiyumvo.
Ingenzi
Kwitegura hifashishijwe ubundi buryo bujyanye n’ibyo uwo muntu akeneye.
✓Mwibuke
Kwitegura bitangira MBERE y’umutingito. Komeza neza ibintu bishobora kugwa. Gumana inzira zigenwa neza kandi zitabangamiwe. Tegura amazi, ibiribwa, imiti n’ibikoresho by’ibanze bikenewe. Tegura umuryango wawe cyangwa abo muturanye. Menya ahari ibyago. Jya ukora imyitozo buri gihe.
Kandi ik’ingenzi kurushaho, buri wese agomba kumenya no kwimenyereza icyo gukora igihe umutingito utangiye:
UNAMA – IKINGIRE – IKOMEZE
UNAMA
Manuka hasi ako kanya.
IKINGIRE
Rinda umutwe n’ijosi.
IKOMEZE
Komeza ufate kugeza umutingito urangiye.
Ntukiruke ujya ku muryango usohokeramo mu gihe umutingito ugikomeje. Banza wikingire. Sohoka nyuma y’uko umutingito urangiye, igihe bibaye ngombwa kandi ari na bwo kuba usohotse ari umutekano.
Ibimanurwa
© 2026 na Centro del Reino de Paz y Justicia bikoreshwa hakurikijwe amasezerano ya Creative Commons Attribution–NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-NC-ND 4.0). Kugira ngo ubone kopi y'aya masezerano, sura creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0.

